Toàn cầu hóa và sự lai tạp văn hóa trong các sản phẩm văn hóa – Phần II


Trong những bộ phim như Mộc Lan, ý nghĩa “tính địa phương” được mở rộng từ việc bao trùm không gian đến bao gồm cả sự kết hợp giữa không gian và thời gian, hoặc chính xác hơn đó còn là một biểu hiện văn hóa. Thông qua quá trình giải văn hóa, tất cả các yếu tố đặc trưng văn hóa bao gồm dân tộc, lịch sử, tôn giáo đã tạo ra những rào cản đối với việc tiếp nhận liên văn hóa hoặc chúng bị coi là không thích hợp với một phong cách thể hiện mới, có thể được chứa đựng trong một mô hình kể chuyện quen thuộc để không chỉ thể hiện những sự khác biệt về mặt văn hóa mà còn đảm bảo sự thông hiểu giữa các nhóm người xem. Kết quả là sản sinh ra một dòng phim và chương trình truyền hình mới – sản phẩm văn hóa tiếp biến văn hóa.

Khi phân tích sự hiện diện của các sản phẩm văn hóa Nhật Bản ở châu Á, Iwabuchi (2002: 257, 2000) lưu ý rằng một trong những lý do chính cho sự phổ biến các sản phẩm này là do “thiếu tính Nhật Bản”, trên thực tế, “chúng không đưa ra các hình ảnh về Nhật Bản” cũng như thể hiện văn hóa Nhật Bản. Một thuật ngữ Nhật Bản, mu-kokuseki, được sử dụng để đề cập đến một cái gì đó hoặc ai đó không có tính dân tộc nào đó, và ám chỉ “sự xóa bỏ các đặc tính về sắc tộc, chủng tộc và bất kỳ văn cảnh nào mang dấu ấn đặc điểm của một quốc gia hoặc nền văn hóa cụ thể”. Yếu tố này là đặc điểm không chỉ có trong các phim hoạt hình Nhật Bản mà còn có cả trong các sản phẩm khác như karaoke, trò chơi điện tử, tạp chí dành cho trẻ em, các cuộc thi hát truyền hình. Thay vào những biểu tượng truyền thống như kimono, điệu nhảy bon và sumo, các sản phẩm văn hóa Nhật Bản hiện nay lại cho thấy nổi bật là các nhân vật hoạt hình đáng yêu với những đôi mắt tròn to, những cô gái với đôi tất cao quá đầu gối. Theo Iwabuchi (2002: 260), đặc điểm phi sắc thái văn hóa này hiện mang đến cho ngành xuất khẩu văn hóa Nhật Bản một lợi thế cạnh tranh hiệu quả, bản thân nó là một sản phẩm thống trị nước Mỹ vào những năm 1950 và đầu những năm 1960.

Các chương trình truyền hình Mỹ, nhất là các bộ phim ăn khách có doanh thu lớn của Hollywood, từ lâu bị buộc tội là theo đuôi một công thức mang tính toàn cầu cho phép chúng có thể vượt qua các rào cản văn hóa và chiếm lĩnh thị trường xuyên quốc gia – đặc điểm phi sắc thái văn hóa tương tự cũng được nhận thấy trong các sản phẩm của Nhật Bản. Họ thường thể hiện một thế giới tưởng tượng của phiêu lưu và lãng mạn (Wang, 2001). Được xây dựng với những hiệu ứng về hình ảnh và âm thanh đáng kinh ngạc và những tình tiết dễ hiểu, những thế giới tưởng tượng này đầy những hiểm nguy gần như cuốn hút sự tập trung hoàn toàn của các khán giả bất kể những khác biệt về độ tuổi, giới tính, dân tộc, tôn giáo, xã hội và văn hóa.

Mặc dù, giải văn hóa có thể là chìa khóa để tiến vào thị trường toàn cầu, nhưng trên thực tế cái vẻ ngoài “phi văn hóa”có thể là lừa bịp, cũng như việc kể chuyện sẽ không thể đạt được mà không đề cập đến niềm tin, thái độ, giá trị và cách thức cư xử. Khi các nhân vật được đẩy ra hành động và các quyết định được đưa ra, những giá trị và niềm tin tiềm ẩn phía sau được bộc lộ. Nó không làm cho một khán giả kỹ tính chú ý rằng trong nền không gian văn hóa ảo của các bộ phim ăn khách có doanh số cao của Hollywood, các siêu anh hùng, các chiến binh vũ trụ, các nhà thám hiểm trẻ tuổi và thậm chí các hoàng tử quyến rũ của các vương quốc động vật được mô tả như những nhân vật thành công lớn, những người đứng lên từ tầng lớp dưới, đóng vai trò là những người bảo vệ tự do, bình đẳng và hòa bình. Tái văn hóa, bởi vậy, thường cộng sinh với giải văn hóa cũng như với tiếp biến văn hóa.

Câu chuyện về hai bộ phim lai tạp

Năm 2001, một bộ phim võ thuật tiếng Trung đã trở thành bộ phim tiếng nước ngoài từng được sản xuất có doanh thu lớn nhất trong lịch sử Hollywood. Bộ phim Ngọa Hổ Tàng Long có gần như hầu hết các nguyên liệu cần thiết để làm cho nó là Trung Quốc “đích thực”. Được chuyển thể từ một tiểu thuyết xuất bản tại Trung Quốc vào đầu những năm 1930, bộ phim mô tả về một câu chuyện võ thuật lãng mạn diễn ra vào thời Trung Quốc cổ xưa. “Tính Trung Quốc” của bộ phim còn được đặc trưng bởi những trận chiến gươm kiếm sáng lòa, trang phục thời cổ, một bối cảnh Trung Quốc quy ước mẫu mực và một dàn diễn viên toàn người Trung Quốc đều nói tiếng Trung Quốc phổ thông trong suốt bộ phim. Tuy nhiên, có một khía cạnh trong quá trình sản xuất bộ phim đã làm cho nó khác với các bộ phim võ thuật Trung Quốc khác là nó được sản xuất với cách nhìn về một thị trường vượt ra ngoài phạm vi Trung Quốc rộng lớn, được tài trợ thông qua hoạt động bán trước quốc tế, trái phiếu và các khoản cho vay ngân hàng và được phân phối bởi các nhà phát hành xuyên quốc gia. Mặc cho những công kích từ phía các nhà phê bình, sự thành công trên thị trường của bộ phim trong việc tạo lớp vỏ mới cho một câu chuyện mang tính dân tộc đến với khán giả toàn cầu chứng tỏ hai đặc điểm có mối liên kết gần gũi với nhau của ngành sản xuất văn hóa hiện nay, đó là vai trò không thể thiếu của cơ cấu các nhà tư bản trong việc tài trợ, tiếp thị, phát hành và sự xuất hiện của quá trình hợp nhất và lai tạp văn hóa với tư cách là chiến lược thịnh hành phổ biến để thiết kế nội dung mang tính xuyên quốc gia.

Nói đúng ra, Ngọa Hổ Tàng Long không phải là bộ phim đầu tiên thuộc thể loại này mô tả về một vùng, hay những nhân vật, hành động, chủ đề tự sự của Trung Quốc. Các câu chuyện hoặc các bối cảnh lịch sử của Trung Quốc không có gì mới ở Hollywood. Sự quan tâm của Hollywood đối với các chủ đề và đề tài Trung Quốc bắt đầu vào thập kỷ thứ hai của thế kỷ XX. Nhiều bộ phim sử dụng đề tài này đã bị phê bình là hoặc đề cao các khuôn mẫu Trung Hoa dưới chủ nghĩa đế quốc phương Tây hoặc tái tạo ra cái mà Edward Said gọi là “điều kỳ quái phương Đông”. Nhưng dù sao điều này cũng không khiến Hollywood ngừng chuyển thể các câu chuyện Trung Quốc hoặc khai thác những khung cảnh Trung Quốc. Mộc Lan là một ví dụ nổi bật nhất trong lịch sử gần đây của Hollywood có mượn những câu chuyện kể phương Đông và tạo cho chúng một lớp vỏ mới là bộ phim ăn khách doanh thu lớn trên toàn cầu. Trái ngược với Ngọa Hổ Tàng Long, một bộ phim võ thuật do Trung Quốc sản xuất và sở hữu cũng hướng đến thị trường toàn cầu, Mộc Lan là một bộ phim đặc biệt của Hollywood với sự phân biệt rõ ràng một sản phẩm hợp tác để tiêu thụ toàn cầu. Mặc cho nguồn gốc Trung Quốc của câu chuyện, với tư cách là một bức tranh hoạt hình của Disney, Một Lan là một sản phẩm toàn cầu thượng hạng. Việc bộ phim này biến một câu chuyện dân gian Trung Quốc thành một thành công về số vé bán ra trên toàn cầu thể hiện quá trình lai tạp từ từ. Ngọa Hổ Tàng LongMộc Lan vì vậy thể hiện hai quá trình lai tạp khác nhau trong bối cảnh truyền thông đại chúng hiện tồn trong dòng chảy văn hóa toàn cầu. Một bộ phim sử dụng chiến lược “toàn cầu-địa phương” đưa các mô hình tài trợ xuyên quốc gia và mỹ học của điện ảnh vào việc xây dựng một câu chuyện dường như có tính địa phương; bộ phim kia lại sử dụng một câu chuyện có nguồn gốc nước ngoài và đồng hóa nó thành các vị thần Disney khổng lồ. Cả hai bộ phim đều là các sản phẩm giải trí lai tạp, nhưng chúng thể hiện các cách tiếp cận khác nhau đối với quá trình pha trộn và làm cho các yếu tố khác biệt về văn hóa và xã hội đi đôi với nhau. Trong phần tiếp theo dưới đây, chúng ta sử dụng các thuật ngữ “giải văn hóa”, “tiếp biến văn hóa” và “tái văn hóa” để mô tả và phân tích nhiều mặt sự lai tạp hóa. Khi kể về các câu chuyện về hai bộ phim lai tạp, chúng tôi đưa ra phân tích về việc toàn cầu hóa và lai tạp hóa đã đan kết như thế nào vào kết cấu của ngành công nghiệp giải trí truyền thông đương thời. Mộc Lan là một phiên bản quen thuộc của sự lai tạp thông qua hợp tác tư bản về tư liệu dân tộc, trong khi Ngọa Hổ Tàng Long lại là một sự lai tạp trái ngược th6ong qua sự hội tụ văn hóa.

Nữ anh hùng Trung Quốc và chủ nghĩa đa văn hóa Mỹ: “giải văn hóa”, “tiếp biến văn hóa” và “tái văn hóa”

Câu chuyện Mộc Lan dựa trên một bản ballad nổi tiếng được viết dưới thời trị vì của vua Wei phương Bắc (386 – 534 sau công nguyên) về một cô gái truyền thuyết 14 tuổi tên Mộc Lan, là một người con gái có hiếu, đã che giấu giới tính để tình nguyện gia nhập quân đội thay chỗ cha mình. Mộc Lan đã sống sót như một điều kì diệu sau cuộc chiến tranh 10 năm chống quân xâm lược và chiến đầu tài giỏi đến mức được vua ban thưởng. Nhưng cô đã từ chối hứa hẹn chức tước cao của nhà vua để trở về với cha mẹ. Câu chuyện mô tả Mộc Lan là nhân vật chính, là một trong mười câu chuyện dân gian phổ biến nhất Trung Quốc minh họa cho cả lòng yêu nước và sự hiếu thảo của con cái. Câu chuyện đã được chuyển thể dưới dạng nhạc kịch, phim truyền hình nhiều tập và ít nhất hai bộ phim ở Trung Quốc trước khi Disney sản xuất bộ phim. Ngôi sao Trung Quốc Michelle Yeoh đã lại chuyển thể nó thành một bức tranh võ thuật được gọi là Hoa Mộc Lan, với những hiệu quả đặc biệt và địa điểm quay ở Trung Quốc.

(còn tiếp)

Người dịch: Lại Thanh Bình

Hiệu đính: Nguyễn Chí Tình

Nguồn: Georgette Wang & Emilie Yueh-Yu Yeh – Globalization and hybridization in cultural porducts. The case of Mulan and Crouching Tiger, Hidden Dragon – International Journal of Cultural Studies, Vol.8, No.2, June 2005, p.75-93. TN 2006 – 56, 57 & 58.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s