Toàn cầu hóa và sự lai tạp văn hóa trong các sản phẩm văn hóa – Phần III


So sánh với câu chuyện Trung Quốc này ở các dạng khác nhau, có những thay đổi đáng kể đã được đưa vào cách thể hiện của Disney, trong khi các chuyển thể phim trước đây đều gần như giữ nguyên. Điều đáng lưu ý ở đây chính là những chiến lược được Disney sử dụng để chuyển thể một truyền thuyết của Trung Quốc thành một sản phẩm giải trí hiện đại với tính độc đáo và phong vị văn hóa. Sản phẩm giải trí, đúng theo thương hiện của Disney, bao gồm một phần cốt lõi của chủ nghĩa cá nhân kiểu Mỹ trong văn cảnh của sự khẳng định về giới và sắc tộc. Điều này trái với hệ tư tưởng của chất liệu có nguồn gốc Trung Quốc.

Mộc Lan được giới thiệu trong bộ phim của Disney bởi một loạt những lời thoại hài hước được xây dựng trên cơ sở những hiểu lầm và cãi nhau vặt, đặc điểm tiêu biểu của các bộ phim hoạt hình Disney trước đây giống như Những bản giao hưởng ngớ ngẩn (Silly Symphonies) (1927). Điều này hoàn toàn trái ngược với cái cách mà Mộc Lan được mô tả trong câu chuyện gốc Trung Quốc. Khúc ca tự sự Trung Quốc bắt đầu với việc Mộc Lan rời vị trí của một người phụ nữ truyền thống bên cạnh khung cửi và suy nghĩ những cách để giúp đỡ gia đình. Trong khi câu chuyện Trung Quốc mô tả Mộc Lan là một người con gái thâm trầm và sâu sắc trong môi trường gia đình, người chỉ chú tâm vào những công việc như thêu dệt, thì Mộc Lan của Disney lại là một người hoạt bát, tinh nghịch như con trai và không phù hợp để trở thành một người vợ lý tưởng. Điểm khác nhau cơ bản này thể hiện sự đối lập quen thuộc giữa Trung Quốc cổ điển và phương Tây hiện đại. Trong khi câu chuyện Trung Quốc ngay lập tức đưara diễn biến hành vi của Mộc Lan như một người con có hiếu, Mộc Lan của Disney lại không vượt qua cuộc thi tuyển cô dâu một cách kỳ lạ. Buồn chán, cô bắt đầu nghi ngờ bản thân. Cơ hội để cô chuộc lỗi đến khi chiến tranh nổ ra. Cô muốn chứng minh với gia đình và bản thân rằng mình có thể mang lại thanh danh cho gia đình, không phải bằng việc kết hôn, mà bằng việc nhận lấy trách nhiệm chống chiến tranh của một nam nhi. Bởi vậy, chúng ta nhận thấy có một sự chuyển đổi lớn lao từ nét văn hóa của Trung Quốc là lòng hiếu thảo của con cái thành một hoạt động đam mê mang tính chất cá nhân.

Để tạo sức sống cho câu chuyện của Trung Quốc, một câu chuyện không hề quen thuộc với phần còn lại của thế giới, ít nhất ở đây đã có hai quá trình lai tạp văn hóa. Quá trình thứ nhất là pha trộn mô tả hình tượng văn hóa và âm thanh của Trung Quốc cổ xưa, kèm theo chùa chiền, cây liễu, xiêm áo và âm nhạc Trung Quốc cổ điển. Các biểu tượng văn hóa Trung Quốc này có thể chỉ được sử dụng như là những phương tiện để bảo đảm vẻ khác lạ. Trong quá trình thứ hai, Mộc Lan của Disney cho thấy cái vỏ ngoài của chủ nghĩa đa văn hóa của Hollywood tôn vinh sự đa dạng về văn hóa, sắc tộc, dân tộc, giới tính và chủng tộc. Hãy xem xét các giọng lồng tiếng khác nhau cho các nhân vật chính trong phim: Eddie Murphy giọng Mỹ Phi cho chú rồng nhỏ Mushu; Ming-na Wen giọng Mỹ Hoa cho nhân vật Mộc Lan; B.D. Wong cho nhân vật ngài chỉ huy của Mộc Lan – tướng Li Shang; James Hong cho nhân vật đồng đội của Mộc Lan – Chi Fu; và một loạt các diễn viên Mỹ Nhật, Mỹ Hàn, Do Thái trong các vai phụ.

Rõ ràng là phiên bản Mộc Lan của Disney muốn thể hiện chính nó như là một bộ phim đa văn hóa cho một lượng khán giả rộng hơn, gồm cả người da trắng, người Do Thái, người châu Phi và người Mỹ gốc Á. Để làm điều này, Disney sử dụng một vài khuôn mẫu hiện có của người Mỹ gốc Á và nền văn hóa của họ. Cái tên Mushu ngay lập tức gợi đến một thức ăn dân tộc, món thịt Mushu, một loại thức ăn nổi tiếng của Trung Quốc ở Mỹ. Vì vậy, Mushu là một loại hài – dân tộc được thừa nhận cao mà gợi ra trong tâm trí các tục lệ chung khác nhau. Điều thú vị hơn trong khi xây dựng mô hình tiêu biểu Mushu của Disney là việc chọn Eddie Murphy làm diễn viên lồng tiếng cho nhân vật rồng nhỏ, người nổi tiếng với việc thể hiện các nhân vật lém lỉnh khoác lác trong các bộ phim hành động hài của Mỹ theo xu hướng hiện nay. Trong phim Mộc Lan, Mushu là một rồng còi cọc, hay bị thua thiệt, không có tài cán gì đang cố kiếm cho mình một cấp bậc. Điều này làm cho nó trở thành một nhân vật song hành rất tốt với chính Mộc Lan, vì ngay đầu bộ phim cô cũng là một cô con gái không có tài cán gì: bài hát có câu “bạn sẽ mang lại vinh dự cho tất cả chúng tôi” là sự châm biếm cao độ nếu xét đến cái tính thích những trò tinh nghịch như con trai cô.

Cả Mộc Lan và Mushu đều chiến thắng trước những lừa gạt và thủ đoạn, trong khi cố giữ lấy tính cách thực sự của mình. “Thông điệp” của bộ phim ngụ ý, và bài hát “Hãy làm đúng theo con tim của bạn” ở cuối bộ phim thể hiện rõ ràng rằng, bằng chứng về tính xác thực không đến từ vị thế xã hội của một người, mà đến từ những điều bên trong và nhu cầu gắn chặt với điều đó. Cuối cùng, Mộc Lan cố gắng đáp ứng mong đợi của cha và khôi phục thanh danh gia đình, và như một đặc trưng của các anh hùng Disney, cô tìm thấy hoàng tử quyến rũ của mình. Các kết thúc “có tất cả” như vậy chỉ có thể có trong trí tưởng tượng thông thường, mà không có trên thực tế, vì trong các xã hội phong kiến Trung Quốc, thanh danh gia đình chưa bao giờ là trách nhiệm của con gái. Các giá trị mà bộ phim xác nhận không chỉ đơn giản là tình yêu thương gia đình hoặc thậm chí tự do cá nhân, mà cụ thể là giá trị chân chính của tính đích thực, của sự thừa nhận bản sắc của con người và sự ca ngợi các chiến thắng của ý chí của kẻ yếu thế. Các giá trị này quá quen thuộc trong các phim ăn khách có doanh thu lớn của Hollywood (Wang, 2001).

Vì vậy, mặc dù câu chuyện diễn ra trong một Trung Quốc cổ xưa, nhưng nó vẫn hoàn toàn hiện đại và mang chất Mỹ, trong khi quá khứ ảm đạm của “cái kia” được thể hiện bằng hai nhân vật nhỏ, nhưng khó chịu, đó là bà mai và tể tướng. Một nhân vật à người canh cổng to mồm theo nữ tính truyền thống và nhân vật kia là một quan chức đầy tinh thần nhiễu sự, người chỉ quan tâm đến các quy tắc. Thông qua bức biếm họa dáng vẻ béo phị, tính quá kỹ càng và cứng nhắc của bà mối, bộ phim phê bình quan điểm cho rằng vai trò của phụ nữ chỉ hạn chế trong vai trò của một người vợ đức hạnh. Nhân vật tể tướng được mô tả như một người nhỏ thó,lăng xăng chân tay một cách không phải lối, mà ưu tiên duy nhất của ông ta là bảo đảm rằng các quy tắc sẽ được tuân theo. Đồng thời, họ tóm lược các tập tục và truyền thống lỗi thời cổ lỗ của Trung Quốc phong kiến và mọi thứ mà Mộc Lan của Disney hiện đại chống lại.

Với những học thuyết của đạo Khổng về lòng trung thành, lòng hiếu thảo của con cái và người phụ nữ lý tưởng được thể hiện như là những hệ tư tưởng cổ xưa, nếu không phải là nguyên sơ, việc thể hiện sự bình đẳng giới, và các khái niệm đương thời về nữ giới, việc xóa bỏ sự khuất phục giới là đặc trưng đối với sân khấu Trung Quốc, câu chuyện Mộc Lan được viết lại thành một truyền thuyết không xác định về thời gian nhắm tới các khán giả của Disney, những người ca ngợi các giá trị tiếp biến văn hóa chung về tình yêu, lòng dũng cảm và sự độc lập. Thậm chí, lịch sử các cuộc xung đột giữa người Trung Quốc và những người được gọi là dã man của phương Bắc được mô tả như là một loại chiến tranh thời trung cổ có thể xảy ra bất kỳ lúc nào và ở bất kỳ nơi nào trong lịch sử loài người.

Những lối mòn tiến tới thị trường đại chúng: các đàm phán văn hóa trong tác phẩm văn hóa toàn cầu

Những gì mà các nhà sản xuất Disney đã lam đối với khúc ca tự sự Mộc Lan của Trung Quốc là chưa từng có. Tương tự như việc lòng hiếu thảo, lòng trung thành với đất nước biến mất khỏi bộ phim Mộc Lan của Disney, vấn đề hệ thống tôn ti trật tự xã hội – vấn đề trung tâm của tiểu thuyết Ngọa Hổ Tàng Long bị né tránh trong phiên bản phim. Giống như Mộc Lan, Ngọa Hổ Tàng Long là một câu chuyện võ thuật lãng mạn tập trung vào cuộc đấu tranh của một cô gái trẻ hướng tớ sự tự khám phá. Phần “Tàng Long” trong nhan đề đề cập đến võ thuật tuyệt vời của Jiaolong (hoặc Jen), nhân vật còn giữ kín tung tích vì thân phận thực sự của cô là con gái của một vị quan triều đình. Sở thích bí mật của Jen là jiangbu hay nữ cướp giang hồ sống ngoài vòng pháp luật và các vệ sĩ. Giống như Mộc Lan, cô có một cuộc sống 2 thân phận, võ thuật của cô được sử dụng để phục vụ những mục đích phi pháp đen tối. Không giống như người thầy Jade Fox của mình, cô không phải là một kẻ hung ác, mà là một nhân vật có phẩm chất phi thường cần được định hướng. Võ thuật của cô cần phải được mài giũa để trở thành đức độ, công bằng và rộng lượng như những người thầy tốt của cô là Yu Xiulian và Li Mubai thể hiện. Ở đây chúng ta tìm thấy vấn đề trọng tâm của quá trình giải văn hóa bởi sự thích nghi dần với cuộc sống gia đình của Jen trong một cuộc hôn nhân được sắp đặt hoàn toàn bị đặt sang một bên thay bằng cuộc đấu tranh để kiểm soát võ thuật của cô.

(còn tiếp)

Người dịch: Lại Thanh Bình

Hiệu đính: Nguyễn Chí Tình

Nguồn: Georgette Wang & Emilie Yueh-Yu Yeh – Globalization and hybridization in cultural porducts. The case of Mulan and Crouching Tiger, Hidden Dragon – International Journal of Cultural Studies, Vol.8, No.2, June 2005, p.75-93. TN 2006 – 56, 57 & 58.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s