Mô hình kinh tế tuần hoàn, chiến lược của Nhật Bản và bài học – Phần III


Đứng trước thực trạng nền kinh tế Nhật Bản rơi vào quá trình giảm phát, Chính phủ Nhật Bản buộc phải tìm kiếm để chuyển đổi sang một mô hình mới là kinh tế tuần hoàn, đặt trọng tâm vào duy trì sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và phát triển bền vững hệ thống xã hội và hệ sinh thái tự nhiên Nói cách khác, đối với Nhật Bản thì nền kinh tế tuần hoàn là một giải pháp tích hợp nền kinh tế, công nghệ và xã hội, theo đó phát triển kinh tế là một yếu tố chi phối nhưng không tách rời khỏi sự hỗ trợ và bảo vệ của hệ thống các cơ quan nhà nước, các quy định pháp luật, các tiến bộ kỹ thuật và các yếu tố xã hội khác.

Thứ hai, do đặc điểm địa hình của Nhật Bản.

Nhật Bản có mật độ dân số cao và không gian bãi rác hạn chế, một phần là do địa hình đảo và núi lửa của quốc gia này. Điều này đã buộc Chính phủ Nhật Bản, vào đầu những năm 1950, phải tìm kiếm các giải pháp thay thế việc chôn lấp chất thải vào lòng đất. Tiếp theo vào những năm 1990, Chính phủ Nhật Bản gần như không thực hiện đốt cháy chất thải do những lo ngại về chất dioxin phát sinh có thể gây tác hại cho con người như phá hủy hệ miễn dịch, gây ra các vấn đề sinh sản và bệnh tật. Vậy nên hoạt động tái sử dụng nguyên liệu và sản phẩm cũ thay vì vất bỏ ra môi trường trong nền kinh tế tuần hoàn trở thành một biện pháp khả thi để giải quyết vấn đề đặc điểm địa hình của Nhật Bản.

Thứ ba, do sự thiếu hụt nguồn tài nguyên thiên nhiên của Nhật Bản.

Nhật Bản là quốc gia sản xuất công nghiệp lớn nhưng có nguồn tài nguyên khoáng sản trong nước rất hạn chế dẫn tới hầu hết các nguồn lực và nguyên liệu công nghiệp phải dựa vào nhập khẩu. Bởi vậy, việc chuyển đổi sang nền kinh tế tuần hoàn, trong đó, hoạt động tái chế và tái sử dụng được đặc biệt chú trọng trở thành nhu cầu cấp bách của quốc gia này. Việc phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn hỗ trợ cho Nhật Bản vượt qua được những hạn chế về nguồn lực, cải thiện việc sử dụng tài nguyên, giảm chi phí sản xuất để tiếp tục duy trì vị trí và tính cạnh tranh của mình trên thị trường trong nước và quốc tế.

Cuối cùng, do bản thân văn hóa doanh nghiệp của Nhật Bản nhấn mạnh tới sự hợp tác giữa các thực thể trong nền kinh tế và dẫn tới kết quả là sự thống nhất cao trong các cấp chính quyền, doanh nghiệp và người dân trong việc xây dựng và phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn cả về khung pháp lý cũng như các hoạt động cụ thể.

3.2/ Hệ thống pháp lý hỗ trợ chuyển đổi mô hình kinh tế tuần hoàn

Mô hình kinh tế tuần hoàn giảm bớt những vấn đề giữa môi trường và phát triển kinh tế đảm bảo sự thích ứng giữa các yêu cầu sản xuất, tiêu dùng và các hoạt động kinh tế khác với những yêu cầu về bảo vệ môi trường và sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên.

Chính phủ Nhật Bản đã ban hành Luật cơ bản thúc đẩy xây dựng xã hội định hướng tái chế và Bản kế hoạch cơ bản để thúc đẩy một xã hội định hướng tái chế làm cơ sở pháp lý cho quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế tuần hoàn. Hai văn bản này và một số luật chuyên ngành quy định rõ các cơ quan nhà nước, chính quyền địa phương, doanh nghiệp, tổ chức phi chính phủ và công dân,…cần thực hiện vai trò theo trách nhiệm và nghĩa vụ tương ứng của họ, phải hợp tác và thực hiện có hiệu quả các biện pháp khác nhau dựa trên nguyên tắc hợp lý và chia sẻ gánh nặng chi phí một cách công bằng trong chiến lược xây dựng nền kinh tế tuần hoàn.

Trách nhiệm của chính quyền trung ương Nhật Bản là hợp tác chặt chẽ với chính quyền địa phương, doanh nghiệp, các tổ chức và công dân để xây dựng các luật và quy định hoàn chỉnh và áp dụng các biện pháp hiệu quả và toàn diện để thúc đẩy việc thực hiện chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuần hoàn. Đi đôi với những hoạt động này thì chính quyền trung ương cũng trực tiếp hỗ trợ các hoạt động để hình thành một xã hội định hướng tái chế và tái sử dụng thông qua tài trợ từ các nguồn quỹ do chính phủ quản lý, cung cấp các dịch vụ hành chính, dẫn đầu thực hiện các khoản mua sắm xanh và các hành động cụ thể khác để khuyến khích sự phát triển nền kinh tế tuần hoàn.

Các quy định của pháp luật đòi hỏi doanh nghiệp phải đóng một vai trò tích cực và quan trọng để thúc đẩy xây dựng nền kinh tế tuần hoàn. Doanh nghiệp cần xem xét đầy đủ các yếu tố  môi trường trong khi thiết kế và sản xuất sản phẩm, thực hiện các sáng kiến sinh thái trong quy trình sản xuất, sử dụng vật liệu tái tạo và tái chế, tập trung nỗ lực giảm nguồn gây ô nhiễm và kiểm soát chất gây ô nhiễm để cung cấp cho thị trường những sản phẩm có chất lượng cao và ít gây tác động tiêu cực tới môi trường. Đồng thời, doanh nghiệp cũng tận dụng những lợi thế về năng lực và công nghệ của mình để tái sử dụng tối đa nguồn rác thải công nghiệp nhằm tham gia vào quá trình xây dựng nền kinh tế tuần hoàn.

Các tổ chức xã hội cũng góp phần không nhỏ thúc đẩy quá trình xây dựng nền kinh tế tuần hoàn Các tổ chức này thực hiện vai trò cầu nối giữa chính quyền các cấp, doanh nghiệp và công chúng, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin tư vấn, hướng dẫn và đào tạo kỹ thuật… Cụ thể như các tổ chức này phối hợp với các doanh nghiệp trong việc phát triển công nghệ tái chế, thực hiện tư vấn thông tin và điều tra cho chính quyền các cấp, tiến hành các khóa đào tạo kỹ thuật cho doanh nghiệp, thực hiện các chiến dịch tuyên truyền công khai về quá trình chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuần hoàn.

Người dân Nhật Bản cũng phải có trách nhiệm trong việc bảo vệ môi trường. Những nỗ lực tuyên truyền, vận động cũng như các chính sách của Chính phủ đã góp phần nâng cao ý thức và trách nhiệm của người dân trong việc nỗ lực tham gia xây dựng một nền kinh tế tuần hoàn.

3.3/ Một số đặc điểm của mô hình kinh tế tuần hoàn tại Nhật Bản

a/ Xây dựng các chỉ số đo lường trong nền kinh tế tuần hoàn

Để đánh giá các nỗ lực của xã hội trong xây dựng và phát triển nền kinh tế tuần hoàn, Nhật Bản xây dựng ba chỉ số đo lường cấp quốc gia cơ bản. Cụ thể là chỉ số về tỷ lệ sử dụng hiệu quả tài nguyên tính trên GDP, chỉ số về tỷ lệ tái sử dụng vật liệu trên tổng số vật liệu được sử dụng trong nền kinh tế, và chỉ số đo lường số lượng rác thải cuối cùng được chôn lấp vào môi trường.

Bên cạnh các chỉ số quốc gia này, Nhật Bản còn bổ sung một loạt các chỉ số cụ thể theo từng ngành và đôi khi theo các mục tiêu cụ thể để sử dụng nhằm đánh giá các hoạt động kinh tế cơ bản trong nền kinh tế tuần hoàn. Ví dụ như các chỉ số về quy mô thị trường cho thuê và số lượng hàng hóa cho thuê, số lượng bao bì tái sử dụng được bán ra trên thị trường, mức phí thu gom rác thải ở các địa phương…

b/ Kết hợp hài hòa hoạt động của các ngành công nghiệp cơ bản và hỗ trợ

Tương tự như ý tưởng của Stahel và Reday-Mulvey (1981), một số học giả Nhật phân chia mô hình kinh tế tuần hoàn của quốc gia này thành hai nhóm ngành chính có tên gọi là “ngành công nghiệp cơ bản” và “ngành công nghiệp hỗ trợ”. Theo đó, nhóm thứ nhất bao gồm các ngành công nghiệp tham gia vào quá trình khai thác nguyên liệu thô để sản xuất, phân phối, tiêu thụ sản phẩm và xả thải ra môi trường. Nhóm hành thứ hai, là nhóm ngành thực hiện thu gom, vận chuyển, phân hủy, tái chế và xử lý an toàn chất thải.

Như vậy, đối với ngành công nghiệp cơ bản thì nhiệm vụ đặt ra là xử lý vấn đề môi trường của ngành, cụ thể là tập trung giảm thiểu việc xả thải chất gây ô nhiễm ra môi trường thông qua phát triển các quy trình sản xuất sạch hơn nhằm cung cấp các sản phẩm thân thiện với môi trường hơn. Đối với ngành công nghiệp hỗ trợ thì nhiệm vụ trọng tâm là tập trung vào phát triển hoạt động xử lý chất thải và các doanh nghiệp chuyên tái chế và tái sử dụng. Việc kết hợp thực hiện cả hai nhiệm vụ chính của hia nhóm ngành nói trên sẽ tạo thành một giải pháp toàn diện cho Nhật Bản để có thể sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên, giảm bớt các vấn đề môi trường là hậu quả trực tiếp của quá trình khai thác, sản xuất, tiêu thụ và xả thải của nền kinh tế Nhật Bản.

(còn tiếp)

Nguồn: Tạp chí Ngân hàng  số 14 – 7/2018.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s