Sự thăng trầm của bá quyền Mỹ từ Wilson cho tới Trump – Phần cuối


Một thách thức khác từ trong nước đối với việc duy trì trật tự mở liên quan đến vấn đề can thiệp. Trong thời đại khủng bố xuyên quốc gia, một số mức độ can thiệp là không thể tránh khỏi, và Trung Đông có thể gặp phải bất ổn chính trị trong nhiều thập kỷ, giống như Đức trong thế kỷ XVII. Những khủng hoảng này sẽ tạo ra những cám dỗ để can thiệp; nhưng trong thời đại của chủ nghĩa dân tộc và dân số được xã hội huy động, sự chiếm đóng của nước ngoài gây ra sự phẫn nộ, và các giai đoạn vượt lố theo chủ nghĩa tối đa gây nhiều thiệt hại hơn là chính sách thu hẹp đối với sự đồng thuận trong nước cần thiết để ủng hộ một trật tự quốc tế mở. Sự leo thang của cuộc chiến tranh Việt Nam thời kỳ Kennedy và Johnson đã tạo ra một thập kỷ hướng nội vào những năm 1970; cuộc xâm lược của Tổng thống Bush vào năm 2003 cũng có kết quả tương tự trong những năm tiếp theo.

Sự phân cực chính trị có thể sẽ tiếp tục, và xu hướng sử dụng các chiến thuật mị dân liên quan đến các vấn đề chính sách đối ngoại để hạn chế khả năng của Mỹ trong việc củng cố các thể chế, tạo ra các mạng lưới và thiết lập các chính sách để đối phó với môi trường xuyên quốc gia mới. Chủ nghĩa dân túy bài ngoại làm suy giảm cả vốn quý của nước Mỹ với vai trò trung tâm của mạng lưới và sức mạnh mềm của Mỹ. Các cuộc thăm dò dư luận cho thấy sự suy giảm sức hấp dẫn của Hoa Kỳ kể từ năm 2017. Bế tắc chính trị trong nước thường chặn lại các quan điểm dài hạn về lợi ích quốc gia. Ngya trước thời kỳ của Trump, Thượng viện Hoa Kỳ đã thất bại trong việc phê chuẩn Công ướng về Luật Biển mặc dù có sự chứng thực của Bộ trưởng Ngoại giao và Bộ trưởng Quốc phòng rằng cần phải tăng cường tự do hàng hải. Và Nixon, chứ không phải Trump, là tổng thống Hoa Kỳ đầu tiên tìm cách giành được các lá phiếu trong nước bằng cách đơn phương áp thuế đối với các đồng minh và phá vỡ các quy tắc của hệ thống Bretton Woods. Về vấn đề dẫn tới biến đổi khí hậu, vốn đã có sự phản kháng mạnh mẽ với việc đặt giá khí thải carbon từ rất lâu trước khi Trump bước vào Nhà Trắng.

Ngoài những xu hướng xã hội ảnh hưởng đến khả năng chuyển đổi quyền lực nói trên, sự không chắc chắn về vị trí của nước Mỹ hiện nay trên thế giới còn tăng lên do tính cách độc nhất khác thường của vị Tổng thống thứ 45. Các nhà khoa học xã hội có xu hướng giải thích sự thay đổi trong nền chính trị thế giới về khía cạnh các lực lượng xã hội hoặc cấu trúc rộng; nhưng, như tôi đã chỉ ra trong một nghiên cứu trước đó, mỗi thành tố riêng lẻ cũng đóng một vai trò quan trọng trong sự trỗi dậy của nước Mỹ như một cường quốc thế giới. Gautam Makunda đã chỉ ra rằng một số nhà lãnh đạo được sang lọc qua quá trình hoạt động chính trị, và họ thường dễ đoán hơn. Những người khác thì không được sàng lọc như vậy và phạm vi             hoạt động của họ rộng hơn nhiều. Chẳng hạn, Abraham Lincoln là một lựa chọn tương đối không được sàng lọc và thường được coi là một trong những tổng thống tốt nhất của Mỹ. Donald Trump tham gia chính trị với nền tảng từ một nhà đầu tư bất động sản ở New York và nhân vật truyền hình thực tế, và vị trí “tổng thống” là công việc đầu tiên của ông trong chính phủ. Ông đã chứng tỏ là có kỹ năng phi thường trong việc làm chủ phương tiện truyền thông hiện đại và thách thức hiểu biết thông thường, và được trao cho sự đổi mới đột phá. Mặc dù một số người tin rằng điều này có thể tạo ra kết quả tích cực đáng ngạc nhiên, những người khác (bao gồm cả tác giả bài viết này) vẫn còn hoài nghi. Trong mọi trường hợp, nhiệm kỳ của ông vẫn chưa kết thúc.

Vào giữa nhiệm kỳ năm 2018, trong số bốn thành phần chính của cái gọi là trật tự tự do được xác định ở trên – an ninh, kinh tế, dân chúng toàn cầu, nhân quyền và các giá trị tự do – thành tích được trộn lẫn vào nhau. Cho đến nay, mặc dù chính quyền Trump đã làm suy yếu các liên minh của nước Mỹ, nhưng nó đã không phá hủy chúng. Và các chế độ an ninh để kiềm chế sự phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt bị thách thức nhưng vẫn được duy trì. Thiệt hại cho các tổ chức kinh tế, đặc biệt là các tổ chức liên quan đến thương mại, dường như lớn hơn so với trật tự tiền tệ (nơi đồng USD vẫn chiếm ưu thế). Về các vấn đề chung toàn cầu, chính quyền Trump đã rút Hoa Kỳ ra khỏi Hiệp định khí hậu Paris, nhưng việc căn cứ vào thị trường thay thế khí đốt tự nhiên cho than đá vẫn tiếp tục. Về giá trị, trái ngược với những người tiền nhiệm, Trump tỏ ra ít quan tâm đến nhân quyền và sẵn sàng đi theo các nhà lãnh đạo độc đoán, nhưng ít bị can thiệp hơn. Một số người bảo vệ chính quyền này cho rằng phong cách không chính thống và sẵn sàng thoát ra khỏi các quy tắc của ông sẽ tạo ra lợi ích lớn cho các vấn đề như vũ khí hạt nhân của Triều Tiên hoặc thay đổi hành vi của Trung Quốc liên quan đến chuyển giao sở hữu trí tuệ. Nhưng ngay cả như vậy, như tờ The Economistlập luận, chi phí bộ máy khi sử dụng cách tiếp cận có tính phá hủy có thể làm giảm sức mạnh của Mỹ trong việc đối phó với các vấn đề xuyên quốc gia mới như biến đổi khí hậu. Nếu điều đó đúng, nó sẽ là sự minh chứng tốn kém cho vị trí của nước Mỹ trên thế giới.

Kết luận

Hoa Kỳ sẽ vẫn là cường quốc quân sự hàng đầu thế giới trong những thập kỷ tới và lực lượng quân sự sẽ vẫn là một thành phần quyền lực quan trọng trong nền chính trị toàn cầu. Như Stephen Brooks và Williams Wohlforth lập luận, “sự phân phối khả năng giữa các quốc gia không thay đổi nhiều hay nhanh như người ta vẫn thường tin”. Nhưng họ cũng chỉ ra rằng hiểu biết uyên thâm thông thường về những gì Hoa Kỳ nên làm với sức mạnh của mình đã trải qua sự thay đổi to lớn ngay trong nước Mỹ. Tính phổ biến mới đây của cách tiếp cận chiến lược tổng thể được gọi là cân bằng ngoài khơi, thu hẹp, rút lui hoặc kiềm chế đã có sự thay đổi trong dư luận Mỹ sau Chiến tranh Lạnh. Ngay cả trước khi chính quyền Trump bắt đầu năm 2017, đã có phản ứng chống lại chủ nghĩa can thiệp của Wilson và một số người hoài nghi đã đặt câu hỏi về trật tự hậu 1945. Những người theo chủ nghĩa hiện thực như John Mearsheimer lập luận rằng mặc dù nền dân chủ tự do là hệ thống chính trị tốt nhất ở trong nước, thì trong lĩnh vực chính trị quốc tế, chủ nghĩa tựdo lại là nguồn gốc của những rắc rối vô tận… Các quốc gia hùng mạnh đi theo bá quyền tự do luôn gặp rắc rối nghiêm trọng cả trong và ngoài nước… Nguồn gốc của vấn đề là chủ nghĩa tự do có một tinh thần năng động được đan cài vào cốt lõi của nó. Niềm tin rằng tất cả mọi người đều có một tập hợp các quyền không thể xâm phạm hay bác bỏ và việc bảo vệ các quyền này quan trọng hơn các mối quan tâm khác, tạo ra động cơ mạnh mẽ để các quốc gia tự do hành động can thiệp.

Những cuộc thập tự chinh và bá quyền tự do đã lỗi thời

Đồng thời, một Trung Quốc đang trỗi dậy và một nước Nga đang suy tàn khiến các nước láng giềng sợ hãi, và các đảm bảo an ninh của Mỹ ở châu Á và châu Âu mang lại sự bảo đảm then chốt để củng cố sự ổn định làm nền tảng cho thịnh vượng. Tuy nhiên, lực lượng quân sự là một công cụ cùn. Việc cố gắng thâm nhập và kiểm soát nền chính trị của những dân tộc theo chủ nghĩa quốc gia trong các cuộc cách mạng ở Trung Đông là một công thức cho sự thất bại mà sẽ cho thấy sự phản tác dụng. Và đối với nhiều vấn đề xuyên quốc gia, bao gồm biến đổi khí hậu, ổn định tài chính hoặc các chuẩn mực để kiểm soát Internet, lực lượng quân sự không phải là câu trả lời. Sức mạnh hải quân không tạo ra sức mạnh trong không gian mạng. Duy trì mạng lưới, làm việc với các tổ chức, tạo ra các chuẩn mực cho các lĩnh vực mới như không gian mạng  và biến đổi khí hậu tạo ra sức mạnh mềm cần thiết để bổ sung cho các nguồn lực cứng của Mỹ. Tuy nhiên, đây là loại quyền lực bị thách thức bởi các chính sách đơn phương của Trump.

Các thuật ngữ “trật tự quốc tế tự do” hay “hòa bình của Mỹ” đã trở nên lỗi thời như những mô tả về vị trí của Hoa Kỳ trên thế giới, nhưng nhu cầu đối với các nước lớn cung cấp hàng hóa công cộng thì vẫn còn. Một trật tự quốc tế mở bao gồm các vấn đề quân sự-chính trị; quan hệ kinh tế; quan hệ sinh thái; và quyền con người, dù trực tiếp hay gián tiếp. Vẫn còn phải xem xét về mức độ phụ thuộc lẫn nhau của những vấn đề này và những gì sẽ còn lại khi khối trật tự quốc gia năm 1945 được tháo dỡ. Còn di sản của Wilson – 1918 thì đã mất từ lâu. Thúc đẩy dân chủ có thể là một nguồn sức mạnh mềm, nhưng chỉ khi tiềm lực còn khiêm tốn. Sự can thiệp thái quá để thúc đẩy dân chủ trong quá khứ đã gây ra một phản ứng phản tác dụng. Bộ phận tân bảo thủ của chủ nghĩa Wilson không có khả năng thành công. Các cuộc thập tự chinh vì các giá trị tự do sẽ không được ủng hộ từ cả trong hay ngoài nước.

Mặt khác, di sản của Wilson về phát triển các tổ chức quốc tế tiếp tục có ý nghĩa. Sự lãnh đạo không giống như sự thống trị, và nó sẽ cần phải được chia sẻ. Trong suốt bảy thập kỷ đứng ở vị trí vượt trội sau năm 1945, Mỹ luôn ở vai trò lãnh đạo và có ảnh hưởng. Hiện nay, với sự vượt trội ít hơn và trong một thế giới phức tạp hơn, chủ nghĩa biệt lệ của Mỹ nên tập trung vào việc chia sẻ cung cấp hàng hóa công cộng toàn cầu, đặc biệt là những lĩnh vực đòi hỏi phải thực thi “quyền lực” với những quốc gia khác Những hiểu biết từ thế kỷ cũ của Wilson về các thể chế quốc tế và một trật tự dựa trên các quy tắc sẽ vẫn rất quan trọng; nhưng vị trí của Mỹ trong thế giới đó có thể bị đe dọa nhiều hơn bởi sự trỗi dậy của quan điểm chính trị dân túy ở chính trong nước hơn là sự trỗi dậy của các cường quốc khác ở bên ngoài.

Người dịch: Nguyễn Hồ Điệp

Hiệu đính: Lê Nguyễn

Nguồn: Joseph S. Nye, JR. – The Rise and fall of American hegemony from Wilson to Trump – International Affairs, 95: I (2019), p63-80.

TN 2019 – 1, 2, 3, 4.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s