Nguyên lý hậu hắc – Phần XI


Truyện tập lục còn viết: “Một người học trò hỏi: Muốn lúc ngồi yên tĩnh đem hết nguồn gốc của những thứ ham tiền ham sắc ham danh tìm ra rồi quét sạch, e rằng là việc khoét thịt để chữa vết thương hay sao? Tiên sinh nghiêm sắc mặt đáp: Đây là phương thuốc cứu người của ta, thật sự có thể loại bỏ nguồn gốc căn bệnh của con người. Người có bản lĩnh lớn, sau mười mấy năm nữa vẫn còn dùng tới. Nếu ngươi không dùng thì cứ để đó, chớ có làm hỏng phương pháp của ta”. Chúng ta thử nghĩ xem: Vương Dương Minh là một người rất biết kiềm chế, thường ngày ông giảng bài, bất kỳ người nào nếu có gì nghi vấn, ông đều tận tình trả lời, chưa hề tức giận. Vì sao học trò hỏi câu này, ông lại tức giận, trước sau không nói rõ đạo lý ra? Vì sao lại thừa nhận người nói câu này vẫn biết chút ý nghĩa? Chuyện này rất đáng để nghiên cứu.

Kinh hoàng và trắc ẩn cùng là một vật, thiên lý và nhân dục cũng cùng là một vật, giống như ngọn lửa dùng để thổi cơm, và ngọn lửa cũng có thể đốt cháy căn nhà. Các nhà Nho thời Tống, Minh không hiểu được đạo lý này, coi thiên lý và nhân dục là hai vật khác nhau. Dương Minh có thể kết hợp hai thứ hiểu biết và hành động làm một, có thể kết hợp hai thức minh đức và thân dân làm một, có thể nhìn nhận năm thứ cách vật, chí tri, thành ý, chính tâm, tu thân là một chuyện, chỉ có không thể nhìn nhận thiên lý và nhân dục làm một thứ. Đây là khuyết điểm trong học thuyết của ông, câu hỏi này của học trò ông đã chọc đúng vào điểm yếu của ông, bởi vậy ông mới tức giận.

Rốt cuộc mấy chữ “khoét thịt để chữa vết thương” là nói như thế nào? “Thịt” là thiên lý, “vết thương” là nhân dục, khoét thịt để chữa vết thương tức là coi thiên lý là nhân dục, bỏ đi nhân dục tức là khó tránh khỏi làm tổn hại tới thiên lý. Ý của người học trò là muốn nói: “Nếu chúng ta thấy một đốm lửa mà lập tức dập tắt đi, đương nhiên sẽ không xảy ra chuyện căn phòng bị đốt cháy, nhưng xin hỏi chúng ta biết lấy gì để thổi cơm bây giờ? Nói một cách khác, nếu loại bỏ tận gốc lòng ham vật chất, vậy thì con người sẽ không ăn cơm nữa, há chẳng chết đói hay sao? Loại bỏ tận gốc lòng ham sắc đẹp, sẽ không còn chuyện nam nữ sống chung nữa, nhân loại há sẽ không tuyệt diệt hay sao?” Câu hỏi này lợi hại tới mức nào! Cho nên Dương Minh không có câu trả lời, đành phải làm ra vẻ tức giận mà thôi. Đây là do Dương Minh học theo thuyết của Tống Nho, ra sức công kích Cáo Tử cho nên thiếu sự lĩnh hội đối với hai câu “sống tức là tính” và “ăn uống và chuyện nam nữ là bản tính của con người”.

Dương Minh nghiên cứu học thuyết của hai nhà Mạnh, Tuân cũng chưa triệt để. Truyện tập lục ghi chép lại lời của Dương Minh nói: “Mạnh Tử nói ngọn nguồn, Tuân Tử nói từ thói xấu”. Chúng ta thử nghiên cứu bốn chữ “kinh hoàng trắc ẩn” của Mạnh Tử, do kinh hoàng mà sinh ra trắc ẩn, kinh hoàng là ý niệm của “vì mình”, trắc ẩn là ý niệm của “vì người”, mở rộng “vì mình” thì thành “vì người”. Kinh hoàng là ngọn nguồn, trắc ẩn là dòng chảy. Học thuyết của Tuân Tử xuất phát từ hai chữ “vì mình”, học thuyết của Mạnh Tử xuất phát từ hai chữ “vì người”. Những điều mà Tuân Tử nói có phải là thói xấu hay không, chúng ta không bàn luận kỹ, phía trên kinh hoàng có còn ngọn nguồn nữa hay không, chúng ta cũng không cần tìm hiểu kỹ, chỉ có hai chữ trắc ẩn mà Mạnh Tử đã nói quả thực không phải là ngọn nguồn. Dương Minh nói những lời như vậy cũng là bắt nguồn từ việc đọc sách của Mạnh Tử, quên là bên trên trắc ẩn còn có hai chữ kinh hoàng.

Truyện tập lục là ghi chép lại những lời giảng dạy của Dương Minh khi còn trẻ, đến khi lớn tuổi, cách nói của ông không còn giống như vậy nữa. Sách “Long Khê ngữ lục” chép, Tiền Tự Sơn có nói bốn câu “bản tính vốn không thiện không ác, có thiện có ác tức là tư tưởng đang hoạt động, biết thiện biết ác là lương tri, vì thiện bỏ ác là truy tìm nguồn gốc của sự vật”, là sách đã hiệu đính của sư môn. Vương Long Khê nói: “Nếu ngộ ra được là tâm không thiện cũng không ác, ý tức là ý không thiện cũng không ác, biết từ là biết không thiện cũng không ác, vật tức là vật không thiện cũng không ác”. Khi đó Dương Minh đi chiến đấu ở Quảng Tây, buổi tối ngồi trên cầu Thiên Tuyền, hai người nói chuyện với nhau, Dương Minh nói: “Ý kiến của Nhữ Trung (tên tự của Long Khuê), tôi đã muốn phát biểu từ lâu nhưng sợ mọi người không tin, làm tăng thêm việc có hại, do vậy mới giữ tới ngày nay. Đây là tôi chuyên tâm giữ bí mật không dám nói ra, nay đã nói ra rồi thì cũng là thiên cơ đã đến lúc tiết lộ, há còn giữ bí mật được nữa sao”. Dương Minh đến Hồng Đô, hơn ba trăm học trò đến thỉnh giáo, Dương Minh nói: “Ta còn có một bí mật đã lâu không dám nói ra, để chờ chư vị tự mình ngộ ra. Gần đây bị Vương Nhữ Trung nói ra rồi, cũng là thiên cơ đã đến lúc tiết lộ”. Năm sau Quảng Tây được bình định, Dương Minh quay về, mất trên đường đi. Long Khuê nghe tin liền cho hết thiên lý, nhân dục lại thành một đống. Dương Minh mãi đến những năm cuối đời mới tiết lộ ra, từ đó biết được: Học trò đưa ra câu hỏi khoét thịt để chữa vết thương, Dương Minh bỗng nhiên nổi giận, không phải nói người đó sai mà là sợ người đó vượt bậc.

Tiền Đức Hồng rất giống với Thần Tú của ngũ tổ môn hạ, Vương Long Khê rất giống với Huệ Năng. Những điều mà Đức Hồng nói chính là thuyết “luôn luôn chăm phủi bụi” của Thần Tú, tức là dần dần. Những điều mà Long Khuê nói chính là thuyết  “vốn không có một vật” của Huệ Năng, tức là ngay lập tức. Dương Minh nói: “Nhữ Trung cần phải thực hành công phu của Đức Hồng, Đức Hồng cần phải thấu hiểu ý tứ ban đầu của Nhữ Trung, ý kiến của hai người chỉ có thể bổ sung cho nhau, không thể coi thường nhau”. Đây chính là thuyết “lập tức ngộ ra tu dưỡng dần dần”. Những đạo lý được nói tới trong “Long Khuê ngữ lục” không khác gì “Lục tổ đàn kinh”. Thuyết nói về tâm tính này chỉ có Phật môn là nói một cách tinh túy nhất, do vậy đệ tử của Vương môn phần lớn đều theo Phật môn, cao đồ của Trình môn như Tạ Thượng Sái, Dương Quy Sơn về sau cũng đi theo Phật môn. Phật gia nói về tính cũng nói là không thiện không ác, giống với lời của Cáo Tử. Chân lý của vũ trụ chỉ cần nghiên cứu cho triệt để, tuy thầy dạy của đôi bên là khác nhau nhưng kết quả thu được là giống nhau. Tuy Dương Minh tin theo thuyết tính thiện của Mạnh Tử nhưng vẫn nói ra những lời “bản tính vốn không thiện không ác”, vẫn đi theo con đường của Cáo Tử. Nho gia để duy trì ý kiến ban đầu của môn hộ, hàng ngày đều nói “không thiện không ác, là vì rất thiện”. Như vậy lại rơi vào ngụy biện, vậy sao chúng ta không thể nói “không thiện không ác, là vì rất ác” chứ?

Có người hỏi khó tôi rằng: Cáo Tử nói: “Tính không thiện không ác”. Dương Minh nói: “Không thiện không ác là biểu hiện bên ngoài của bản tâm”. Một người nói tính, một người nói biểu hiện bên ngoài của bản tâm, sao có thể gộp lại làm một mà nói được? Tôi nói: Tính tức là biểu hiện bên ngoài của bản tâm, có lời của Dương Minh làm chứng. Dương Minh nói: “Tác dụng tinh thần của con người bao quát lý tính và tình cảm, tính là biểu hiện bên ngoài của tâm, tình cảm là tác dụng của tâm”. Đây là Dương Minh tự mình giải thích thêm, cho nên tôi nói: Cách nói của Dương Minh chính là cách nói của Cáo Tử.

Nước tôi có rất nhiều người nói về tính, trong đó thuyết không thiện không ác của Cáo Tử là hợp lý nhất. Nếu so sánh với việc chữa bệnh thì hai câu “sinh chi vị tính” và “thực sắc tính dã” là nguồn gốc căn bệnh, hai ví dụ về cây khởi liễu và dòng nước chảy xiết là phương pháp để trị bệnh. Những người Mạnh Tử, Tuân Tử, Dương Tử, Mặc Tử, Thân Bất Hoại, Hàn Phi đều là những thầy thuốc thực hành trị bệnh, có người thích dùng thuốc nóng, có người thích dùng thuốc mát, có người thích dùng thuốc bổ, phương thuốc tuy không giống nhau nhưng tác dụng thu được đều có thể cải tử hồisinh. Thường ngày chúng ta nghiên cứu rõ ràng về nguồn gốc căn bệnh, học được hết các kỹ thuật trị bệnh, xem bệnh tình thế nào mà thay đổi, dùng phương pháp chữa trị phù hợp là được.

Trị quốc trước tiên phải dùng nhân nghĩa để giáo hóa, đây là sử dụng phương pháp của Mạnh Tử khơi gợi ra bản tính tự nhiên có thể làm việc thiện của những người bình thường. Thiện tâm sinh ra thì ác tâm sẽ bị diệt, giống như việc trị thủy, khơi dòng chảy ở hạ lưu đương nhiên sẽ không xảy ra tai họa lũ lụt. Nhưng bản tính tự nhiên của con người lại cũng có thể là ác, vạn nhất cảm hóa không có tác dụng, dám phá hoại tất cả, vậy thì dùng biện pháp củ Thân Hàn để nghiêm trị, việc này giốg như người trị thủy để đắp đê ngăn nước vậy. Người trị thủy sử dụng cả hai cách khơi dòng và đắp đê, tức là trị quốc dùng cả nhân nghĩa và pháp luật. Mạnh Tử nói tính thiện là khuyên con người ta làm việc thiện; Tuân Tử nói tính ác là khuyên con người ta bỏ đi cái ác, vốn là chuyện nhất quán, chúng ta có thể quan sát xuyên suốt được.

(còn tiếp)

TH: T.Giang – CSCI

Nguồn tham khảo: Lý Tôn Ngô – Hậu Hắc học toàn tập – NXB VH 2020.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s