Nhiều cách hiểu đan xen nhau về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp – Phần cuối


Doanh nghiệp: Thực thể nào? Phạm vi nào?

Cho đến nay, việc xác định thế nào là một doanh nghiệp chưa bao giờ là một công việc dễ dàng: Doanh nghiệp là một chủ thể tập thể hay chỉ là một cái khung, một tiến trình trong đó diễn ra các mối tương tác giữa các chủ thể vốn có những vai trò lúc mang tính hợp tác, lúc mang tính xung đột? Thực thể doanh nghiệp chỉ bao gồm những người chủ sở hữu hoặc những nhà lãnh đạo doanh nghiệp, hoặc cả hai, hay phải bao hàm cả những người lao động làm công ăn lương? Liệu có nên xem doanh nghiệp như một cái vỏ mang tính hình thức, thực ra đơn giản chỉ là một nơi tiếp nhận các hợp đồng? Khái niệm “các thành phần có liên quan” có dẫn đến việc xem xét mở rộng cái vỏ này ra những thành tố khác ngoài những đối tác truyền thống? Những cách trả lời khác nhau cho những câu hỏi trên đây sẽ cho ra nhiều cách hiểu khác nhau về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp.

Trong ngôn ngữ Anh – Mỹ, từ corporation (doanh nghiệp) thường được dùng để nói về các doanh nghiệp có quy mô lớn. Điều này gắn với cả một lịch sử của nước Mỹ, trong đó vai trò của doanh nghiệp không phải lúc nào cũng có được quan niệm giống nhau, mà tùy theo mức độ đóng góp của họ cho lợi ích công và tư. Nếu hiểu doanh nghiệp theo nghĩa hẹp như vậy thì không thể bao gồm các doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn có rất nhiều tại châu Âu mà đặc biệt là tại Pháp (tại Mỹ, người ta dùng từ business thay cho từ corporation khi người ta muốn bao hàm cả các doanh nghiệp vừa và nhỏ).

Nhưng điều này vẫn không giải quyết được vấn đề ranh giới giữa các tổ chức và vấn đề phạm vi của thực thể doanh nghiệp: nhóm, công ty, công ty gia công, mạng lưới công ty. Đó là chúng ta chưa nói tới việc đánh giá CSR ngày càng chú trọng vào các mạng lưới sản xuất, các chuỗi giá trị, các dự án lớn kết nối hàng chục doanh nghiệp với nhau, thậm chí là toàn bộ những ngành kinh tế. Phạm vi trách nhiệm phụ thuộc phần lớn vào cách mà doanh nghiệp xem mình thuộc về lĩnh vực ảnh hưởng nào.

Nhìn chung, có sự mơ hồ giữa các khái niệm trách nhiệm của doanh nghiệp (xét như một đơn vị cá thể) và trách nhiệm doanh nghiệp (tức doanh nghiệp nói chung) hay trách nhiệm của các doanh nghiệp (xét một cách tổng thể). Trong trường hợp thứ nhất, người ta coi doanh nghiệp như một đơn vị biệt lập vận động trên thị trường, xem doanh nghiệp như một cá nhân làm chủ số phận của mình và hoàn toàn chịu trách nhiệm về các hành vi của mình, mà không tính đến các mối quan hệ tương tác của doanh nghiệp với môi trường kinh tế và xã hội chung quanh.

Trong trường hợp thứ hai, doanh nghiệp được xem như một phân khúc của một hệ thống sản xuất xã hội. Và người ta chú ý đến tổng thể các hoạt động kinh tế thay vì người ta phân tích hành vi của một doanh nghiệp riêng biệt nào đó. Trong các cuộc tranh luận và diễn ngôn về CSR, người ta thường không chú trọng phân tích sự kết nối giữa hai cấp độ “vi mô” và “vĩ mô”, và do đó nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này bị giảm đi khá nhiều.

Cuối cùng, những bàn cãi và suy nghĩ về trách nhiệm xã hội cũng được đặt ra đối với những loại tổ chức khác cũng như các tổ chức hành chính công, các lãnh thổ địa phương, các hiệp hội, các tổ chức phi chính phủ… Đến mức cái gọi là “trách nhiệm xã hội của tổ chức” (viết tắt tiếng Anh là OSR) được nói đến ngày càng nhiều. Chính vì vậy, khi xây dựng những phương hướng chủ đạo về các chuẩn mực xã hội trong tương lai, Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO) đã quyết định mở rộng phạm vi áp dụng cho mọi tổ chức. Tuy nhiên, điều này đã không nhận được sự đồng thuận vì một số người cho rằng trách nhiệm xã hội không thể có cùng một ý nghĩa đối với các thực thể thương mại và phi thương mại, vậy nên nếu áp dụng rộng rãi sẽ dẫn đến nguy cơ pha loãng và hòa tan trách nhiệm của doanh nghiệp vào trong một tổng thể rộng lớn, và do đó giảm nhẹ tầm quan trọng của trách nhiệm của doanh nghiệp.

Những yếu tố tạo nên các quan niệm khác biệt về CSR

Cho đến nay, dù các cuộc nghiên cứu đối chiếu một cách có hệ thống những quan niệm khác biệt nhau về CSR ở cấp độ quốc gia và khu vực chưa được tiến hành (xem Habisch et al. [2005] liên quan đến châu Âu), nhưng người ta cảm nhận rõ rằng có sự đối lập khá lớn giữa Mỹ (hay nói chung là các nước anglo-saxon) và châu Âu (đặc biệt là các nước châu Âu lục địa).

Chúng ta đã từng nói đến sự khác biệt lớn giữa nguồn gốc đạo đức và tôn giáo trong quan niệm của người Mỹ với tính chính trị trong quan niệm về CSR của châu Âu vì nó được xây dựng dựa trên quan niệm về sự phát triển bền vững. Điều này có thể là do xã hội Mỹ ít nhạy cảm hơn trước những nguy cơ mang tính tập thể như các xã hội châu Âu.

Vậy cần giải thích như thế nào về sự khác biệt đó? Trước tiên là sự khác biệt trong quan niệm về cá nhân trong xã hội. Đối với người Mỹ, cá nhân phải là người chịu trách nhiệm; cá nhân không có quyền đòi hỏi sự bảo vệ, và cá nhân luôn hành xử theoo các lợi ích riêng bằng cách dựa vào thị trường như một công cụ điều tiết có lợi cho mình, và vì thế họ luôn tỏ ra ngờ vực đối với nhà nước. Tại châu Âu, cá nhân trước hết là một thực thể xã hội có trách nhiệm phục vụ cho người khác, phụ thuộc vào người khác, và luôn luôn có sự kết hợp giữa trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm tập thể. Ở đây, người ta luôn luôn nhấn mạnh đến trách nhiệm tập thể, đồng thời trách nhiệm tập thể thường được đặt trong mối liên quan với tính dễ tổn thương của các cá nhân [Levinas, 1974], đặc biệt là những người yếu thế nhất, hơn là trong mối quan hệ với việc bảo vệ các lợi ích của riêng mình. Vì các mối nguy cơ luôn mang tính xã hội, nên chúng thúc đẩy các cá nhân liên đới lại với nhau quanh một dự án chung.

Kế đến, sự đối lập trên còn có thể được lý giải thông qua sự khác biệt trong quan niệm về lợi ích chung. Đối với Mỹ, lợi ích chung đã tồn tại ngay khi có cộng đồng và người ta dễ dàng nhận ra chúng nhờ và các lực của thị trường. Đối với người châu Âu, do nhạy cảm hơn với các xung đột và tính tất yếu của chúng, do lợi ích chung được quan niệm như một thành quả chính trị đòi hỏi ngườita phải tranh luận, và dựa trên niềm tin vào khả năng của các cá nhân có thể vượt lên những đặc điểm và lợi ích riêng của mình để tạo nên một xã hội chính trị.

TH: T.Giang – CSCI

Nguồn tham khảo: Michel Capron & Franҫois Quairel-Lanoizelée – Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp – NXB TT 2009.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s