“Nhúng” giá trị vào công nghệ – Phần cuối


Cơ cấu động cơ kinh tế

Bất kỳ hệ thống kinh tế nào cũng sẽ tạo ra các động cơ ảnh hưởng đến các giá trị và mục tiêu xã hội. Xác định áp lực kinh tế như trách nhiệm của cổ đông hoặc khả năng cạnh tranh có thể buộc chúng ta phải suy nghĩ về mục đích sử dụng công nghệ và liệu chúng có thể phù hợp hơn với các động cơ hoặc giá trị hay không. Việc cân nhắc các áp lực kinh tế cũng cho thấy rõ các động cơ có thể gây vấn đề cho toàn bộ lớp công nghệ ở chỗ nào. Ví dụ, các động cơ kinh tế hiện nay thường cản trở sự phát triển các công nghệ mang lại lợi ích cho xã hội – chẳng hạn như chân tay giả tự động – do không bảo đảm thu hồi vốn nhanh hoặc không có thị trường rộng lớn. Làm rõ các lĩnh vực này, chúng ta có thể tập trung chú ý vào câu hỏi về những gì chúng ta thực sự mong muốn từ công nghệ và định hình hành vi để đạt kết quả mong muốn.

Thiết kế sản phẩm

Hầu hết mọi khâu trong thiết kế sản phẩm từ hình thức đến tính năng đều được gắn với các giá trị. Đội ngũ thiết kế phải cân nhắc nhiều yếu tố bao gồm độ tin cậy của sản phẩm, xu hướng văn hóa và những cảm xúc mà sản phẩm hướng đến. Một ví dụ về việc công khai khuyến khích các nhà thiết kế sản phẩm xem xét các giá trị có thể thấy trong năm nguyên tắc về khoahọc người máy của Hội đồng Nghiên cứu Khoa học vật lý và Kỹ thuật. Ba trong năm nguyên tắc đó công nhận rõ ràng rằng robot là sảnphẩm thiết kế phải tính đến các nhu cầu của con người. Nhà điều hành, nhà phát minh, nhà thiết kế và người dân cùng có vai trò trong chu trình phát triển sản phẩm và việc nhấn mạnh sự phù hợp giữa công nghệ và sản phẩm với các giá trị xã hội chính là một cơ hội cho các nhà lãnh đạo.

Cơ cấu kỹ thuật

Các tổ hợp kỹ thuật quy mô lớn cho phép triển khai các công nghệ khác như Internet, quân sự và cơ sở hạ tầng giao thông đều bao hàm các giá trị, thông qua cách thức và không gian mà chúng được xây dựng hoặc áp dụng. Ví dụ, các quyết định kỹ thuật liên quan đến cơ sở hạ tầng xác định các quy tắc chi phối luồng dữ liệu tác động đến khả năng truy cập Internet, đặt ra câu hỏi về quyền công dân và góp phần tạo ra các hiện tượng như khoảng cách số. Xem xét cách thức cơ cấu kỹ thuật ảnh hưởng đến xã hội trong quá trình thiết kế và xây dựng các hệ thống quy mô lớn là một cách khác để nhà hoạch định chính sách và nhà lãnh đạo các ngành có thể tính đến các giá trị và vẫn quan tâm đến các ưu tiên xã hội.

Phản kháng xã hội

Các giá trị được “nhúng” vào các công nghệ thông qua một quá trình dàn xếp, trong đó các công nghệ mới xuất hiện từ các nhóm nhỏ với những lợi ích cụ thể. Họ đã vô tình hoặc cố ý mã hóa một tập hợp các giá trị cụ thể vào công nghệ. Phản kháng nảy sinh khi các thuộc tính của công nghệ tác động đến các ưu tiên xã hội và bị các nhóm phản ứng lại. Nếu các công nghệ phải chịu sự phản kháng mạnh mẽ từ công chúng hoặc từ các chủ thể liên quan nào đó thì việc xem xét các nội dung phản ứng có thể cho thấy mâu thuẫn giữa các giá trị xã hội và những giá trị đã trở thành thuộc tính của công nghệ.

Nhiều điểm uốn trên đây chưa được sử dụng đúng mức và hầu như chưa có cuộc thảo luận trực diện và trọng tâm nào về các vấn đề liên quan đến đạo đức và giá trị gắn với các nhà đầu tư và tiềm năng của họ trong việc định hình các cách tiếp cận dựa trên giá trị trong phát triển công nghệ. Các nhà đầu tư có thể tham gia định hình ngay từ giai đoạn đầu, nhưng đáng tiếc là trên thực tế các can thiệp thường chỉ được đưa vào ở điểm uốn cuối cùng khi có sự phản kháng xã hội buộc các cơ quan quản lý phải giải quyết vấn đề giá trị. Chính sự tồn tại của phản kháng xã hội cho thấy cơ hội xem xét các tác động và giá trị lớn hơn khác trong quá trình phát triển công nghệ đã bị bỏ qua như thế nào. Việc chủ động thay vì xem xét vấn đề giá trị tại mỗi điểm uốn sẽ giúp các CEO, các nhà hoạch định chính sách, lãnh đạo tổ chức và những người khác có sự linh hoạt để tác động xa hơn đến công nghệ ngoài vai trò kinh tế, giúp họ có cơ hội đưa ra tiếng nói với tư cách công dân của mình.

Quy tắc đạo đức của các nhà khoa học trẻ Có thể có nhiều hình thức tạo niềm tin khác nhau nhằm đặt ra các giá trị và ưu tiên rõ ràng hoặc cũng có thể giới hạn chúng theo phạm vi tập trung hẹp hoặc rộng. Một ví dụ có thể xem xét là phạm vi rộng trong bộ quy tắc đạo đức do cộng đồng các nhà khoa học trẻ của Diễn đàn Kinh tế Thế giới phát triển. Các quy tắc đạo đức được đề xuất sau đây có phạm vi liên ngành toàn cầu và đang tiếp tục được phát triển để đảm bảo các chuẩn mực cao về ứng xử cho phép các nhà nghiên cứu tự điều chỉnh trong quá trình áp dụng. 1/ Theo đuổi chân lý – Nghiên cứu theo mọi hướng có thể, luôn đảm bảo minh bạch trong quy trình và kết quả, có sự xác minh khách quan của các đồng nghiệp. 2/ Ủng hộ sự đa dạng – Phấn đấu hướng đến một môi trường trong đó ý tưởng của các nhóm khác nhau được lắng nghe và coi trọng dựa trên các bằng chứng thực nghiệm. 3/ Gắn kết với người dân – Giao tiếp hai chiều cởi mở về khoa học và ý nghĩa tác động của nghiên cứu cũng như nhu cầu nghiên cứu trong xã hội. 4/ Gắn kết với những người ra quyết định – Tham khảo và thông tin kịp thời cho các nhà lãnh đạo liên quan để thúc đẩy việc ra quyết định dựa trên thực tế và đảm bảo thay đổi xã hội tích cực. 5/ Trở thành người cố vấn – Chia sẻ kinh nghiệm và trao quyền cho các chuyên gia phát triển và phát huy tối đa tiềm năng nghiên cứu của họ. 6/ Giảm thiểu tác hại – Thực hiện mọi biện pháp phòng ngừa hợp lý để giảm thiểu các nguy cơ rủi ro có thể dự đoán trong quá trình thử nghiệm và trong các kết quả. 7/ Chịu trách nhiệm – Thể hiện trách nhiệm trong mọi hành động khi tiến hành nghiên cứu.

Đi đến tương lai bằng các giá trị

Các công nghệ mới nổi đang thay đổi không chỉ cách chúng ta tạo ra, trao đổi và chia sẻ các giá trị mà còn ở cách chúng ta đúc rút ý nghĩa, tưởng tượng về tương lai có thể xảy ra và tương lai nào được coi là đáng sống. “Con đường phía trước” đòi hỏi chúng ta phải nâng cao nhận thức về khía cạnh chính trị của công nghệ và xem xét lại tác động từ các lựa chọn của mình ở mọi điểm uốn. Tiến bộ trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đặt ra yêu cầu cho các nhà lãnh đạo trong mọi lĩnh vực của đời sống phải xây dựng mối quan hệ có trách nhiệm với công nghệ và quan tâm đến những người sẽ bị ảnh hưởng bởi quyết định của họ, có ý thức đưa tính toàn diện vào các hệ sinh thái đổi mới sáng tạo để tạo ra những công nghệ đòi hỏi giá trị cao từ các nhà lãnh đạo và nhấn mạnh cam kết của họ nhằm định hình một tương lai tốt đẹp hơn.

 Việc tạo ra các hệ thống mới mang lại cơ hội có ý nghĩa cho ngày càng nhiều người và bảo tồn giá trị cá nhân trong xã hội đòi hỏi phải suy nghĩ sâu sắc về cách thức công nghệ âm thầm thay đổi nền tảng của chúng ta. Ngoài ra, cam kết tiếp cận dựa trên giá trị đối với phát triển công nghệ có thể là một cách giúp củng cố niềm tin giữa người dân, chính phủ và doanh nghiệp. Nhìn về phía trước, hướng tới tương lai tiềm năng mà các công nghệ mới này có thể góp phần tạo ra, chúng ta phải bảo tồn sức mạnh mà mình có thể định hình công nghệ. Để có một cuộc phục hưng văn hóa, chúng ta phải nói lên tầm quan trọng của các giá trị xã hội và cân bằng lại mối quan hệ giữa xã hội, công nghệ và nền kinh tế. Chúng ta phải cùng làm điều đó và phải làm ngay. Quan tâm đến nhiều nhóm liên quan, thu thập thông tin đầu vào từ họ và trân trọng quan điểm của họ là bước đầu tiên hướng đến một tương lai toàn diện.

Trong hai hoặc ba thế hệ tới, khi các công nghệ mới nổi ngày nay đã phát triển, con cháu củ chúng ta sẽ nhìn lại và hoặc là cảm ơn chúng ta vì đã đảm bảo để quỹ đạo phát triển của các công nghệ này góp phần củng cố sự công bằng, phẩm giá và lợi ích chung, hoặc là hối tiếc vì chúng ta đã bỏ qua cơ hội và không làm được điều đó.

(còn tiếp)

TH: T.Giang – CSCI

Nguồn tham khảo: Klaus Schwab – Định hình cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư – NXB TG 2019.

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s