Trật tự thế giới mới: Nên khắc phục hay biến đổi? – Phần VII


Các cuộc luận chiến có thể diễn ra trên cơ sở này – đôi khi có ích và đôi khi không thành công lắm (giống như ngày nay người ta hăng hái tranh cãi rằng tại sao không thể tạo ra một bộ máy chuyển động không ngừng và rốt cuộc, làm thế nào để tạo ra nó). Nhưng các xung đột thực sự (và thường đẫm máu) có thể nảy sinh.

Không nhất thiết phải thiết lập một trật tự thế giới mới để xác định các phương thức ngăn chặn kiểu xung đột đó. Xu hướng có thể đưa ra giải pháp đã được chỉ ra từ lâu – đó là nhà nước chấp nhận một số nghĩa vụ liên quan tới việc điều chỉnh sự phát triển trong nước theo các tiêu chí nhất định. Cả tiêu chí lẫn nghĩa vụ tuân thủ chúng có thể mang tính chất chính thức, song điều quan trọng hơn cả là chúng tạo thành một loại “quy tắc hành xử” được thừa nhận trên thực tế.

Có lẽ, theo thời gian, điều này sẽ trở thành một thực tiễn ngày càng phổ biến – trong khuôn khổ phát triển của hệ thống quốc tế theo biến số tự do. Tuy nhiên, giờ đây ở một số phân khúc, sự chuyển động theo xu hướng này rõ ràng đã bị dừng lại (hoặc hoàn toàn đi theo hướng ngược lại). Và căn cứ vào nhiều dấu hiệu cho thấy, động lực này sẽ quyết định tính chất phát triển của hệ thống quốc tế trong một thời gian dài.

Nhưng ngay cả khi có sự thay đổi vector sau đó, sự tiến triển theo chiều hướng này sẽ diễn ra hết sức chậm chạp. Song xác suất xảy ra thêm xung đột trên cơ sở này cao hơn nhiều. Đời sống hiện đại đầy rẫy những ví dụ liên quan – chẳng hạn, khi các đối tác bên ngoài của quốc gia bị tình trạng rối loạn tác động giải thích các sự kiện xảy ra ở quốc gia đó từ các lập trường hoàn toàn trái ngược (như trong trường hợp Ukraine và Syria), hoặc khi không thể đồng ý với các biện pháp mà cộng đồng quốc tế có thể và nên thực hiện (như trong trường hợp Libya).

Do đó, trong bối cảnh hiện địa, “việc can thiệp sâu” vào vấn đề nội bộ từ cấp độ hệ thống chính trị có thể mang tính chất xung đột. Và đây là câu hỏi thứ hai: liệu có thể cho rằng “sự nâng cấp” của hệ thống quốc tế lên mức độ các thách thức chung và các vấn đề toàn cầu có trở thành một phản đề hữu hiệu không? Ở đây, ức tranh mới nổi có vẻ như quá mơ hồ.

Một mặt, sự hiện diện các vấn đề chung theo truyền thống đã và đang được coi là tác nhân kích thích sự thống nhất của cộng đồng quốc tế, vì việc bắt buộc phải tương tác hợp tác trong những tình huống mà hành động riêng lẻ không thể đạt được kết quả quan trọng là điều rất rõ ràng. Trên thực tế, lĩnh vực hợp tác quốc tế đang mở rộng trong trường hợp này. Danh sách các từ khóa chỉ ra những lĩnh vực phát triển hợp tác đang không ngừng tăng lên: sinh thái, khí hậu, sức khỏe con người, di cư, các công nghệ mới – và cả chủ nghĩa khủng bố, tham nhũng, các hình thức khác của hoạt động tội phạm xuyên quốc gia…

Những người lạc quan được thuyết phục rằng, các động cơ để hợp tác mạnh tới mức thậm chí chúng sẽ nhanh chóng cho phép vượt qua mối quan hệ tan vỡ giữa Nga và phương Tây, hoặc chí ít bằng cách nào đó hòa nhập với nó. Nhưng những người hoài nghi có lý do để đưa ra đánh giá và dự báo bi quan.

Các vấn đề toàn cầu và những thách thức chung đối với tất cả không chỉ thúc đẩy các quốc gia hướng tới sự hợp tác, mà còn tạo ra các mâu thuẫn mới giữa họ. Chẳng hạn như, chúng có thể làm trầm trọng thêm tình trạng chênh lệch về năng lực công nghệ trên thực tế (vì các nước hàng đầu sẽ luôn cố gắng điều chỉnh các giải pháp chung theo lợi ích của họ và không chia sẻ các thành tựu với những nước đang đi sau). Hoặc, các quốc gia khác nhau có thái độ không giống nhau đối với các ưu tiên khác nhau của họ (như hiện đang diễn ra trong lĩnh vực an ninh mạng). Kinh nghiệm đáng kể đã có trong việc giải quyết những vấn đề như vậy, cho dù chắc chắn mang tính tích cực, vẫn không cho thấy một sự đột phá về chất theo nghĩa tác động tới hệ thống quốc tế. Ví dụ, cuộc chiến chống nghĩa khủng bố quốc tế – trái ngược với các mong đợi – đã không trở thành một động lực mạnh mẽ đi tới hành động chung.

Điều quan trọng nhất là việc định hướng nhằm giải quyết các vấn đề như vậy bằng các nỗ lực chung bắt nguồn từ mô hình về một thế giới đang toàn cầu hóa, với sự hiện diện của các giá trị chung và các lợi ích cùng được chia sẻ. Trong khi đó, xu hướng trái ngược đang trên đà phát triển, khi các mối quan tâm riêng biệt được đặt lên hàng đầu. Đây là thách thức thứ ba trong số các thách thức được xem xét ở đây đối với hệ thống quốc tế.

Chúng tôi xác định đây là một hiện tượng của nguyên tắc trung thành tuyệt đối với chủ quyền quốc gia. Chúng ta đang nói về các ý tưởng và các yêu cầu chính trị, xuất phát từ giá trị tuyệt đối của vấn đề chủ quyền và sự phổ biến không kém phần tuyệt đối của các lợi ích dân tộc (quốc gia).

Ngày nay, kiểu tư duy và đường lối như vậy trong điều kiện thực tế có vẻ như hợp pháp và tự nhiên đối với nhiều quốc gia. Vậy có cách nào khác để bàn đến nhiệm vụ chính sách đối ngoại, các mục tiêu phát triển kinh tế, điều kiện để đảm bảo an ninh – nếu không phải là thông qua các ưu tiên vô điều kiện cho các lợi ích riêng biệt? Có nhiều nước trong số đó thể hiện rõ thiên hướng này. Việc duy trì và đặc biệt nhấn mạnh thiên hướng này có thể ảnh hưởng tâm lý trong mối quan hệ với thế giới bên ngoài. Việc đặc các động cơ riêng biệt lên hàng đầu và hạ thấp những động cơ vượt ra ngoài khuôn khổ chủ nghĩa thực dụng của nhà nước – dân tộc có liên quan tới các vấn đề xã hội theo nghĩa rộng, hoặc mang tính thống nhất.

Các lập luận từ kho vũ khí “thuyết vị kỷ quốc gia” có thể được sử dụng khá thành công trogn cuộc đấu tranh tuyên truyền, vì chúng không yêu cầu minh chứng phức tạp và tương đối dễ nhận được sự ủng hộ ở trong nước. Do đó, có nhiều cơ hội hấp dẫn để hợp pháp hóa hiệu quả các chính sách liên quan. Hơn nữa, khá dễ dàng biện minh bằng cách kêu gọi về vấn đề chủ quyền (“chúng ta sẽ làm những gì chúng ta cho là cần thiết, được dẫn dắt theo các lợi ích quốc gia và chống lại bất cứ sự áp đặt nào từ bên ngoài”).

Các hệ quả đối với hệ thống quốc tế rất rõ ràng: sẽ xuất hiện ngày càng nhiều điều kiện tiên quyết cho các xung đột quốc tế, việc tìm kiếm các kết cục có tính thỏa hiệp cùng được chấp nhận dường như ngày càng khó khăn hơn, và bản thân hệ thống bắt đầu hứng chịu các thử thách nguy hiểm về tính bền vững.

Các nhóm vấn đề truyền thống: những điểm nhấn thay đổi

Trong khuôn khổ trật tự thế giới hiện nay và tương lai, tất cả những vấn đề phải được giải quyết trong quá khứ vẫn nằm trong chương trình nghị sự. Nhưng cần chú ý đến một số điểm nhấn mới đã xuất hiện trong diễn ngôn chính trị và rất có thể cần phải trở thành mục tiêu chú ý đặc biệt. Không loại trừ là, có thể chính ở đây sẽ xuất hiện một số tham số có tính nguyên tắc giúp hiệu chỉnh trật tự thế giới.

Một kiến giải rộng hơn về an ninh và những vấn đề liên quan trên một loạt vấn đề nổi lên ở đây – về các mối đe dọa và thách thức an ninh, các điều kiện đảm bảo nó, các phương pháp được sử dụng, các công cụ và các thiết bị, các tham số về sự tương tác có thể có với các nhà thầu bên ngoài,… – trở thành một hiện tượng đa dạng và đa chiều cạnh hơn là một hiện tượng quân sự thuần túy; nó giờ đây được xếp vào trạng thái sự vụ trong nhiều lĩnh vực đời sống xã hội vốn trước kia nằm ngoài chủ đề này.

Đây là một xu hướng gây tranh cãi. Một mặt, nó phản ánh đầy đủ hơn các hiện thực của cuộc sống, và mặt khác, nó làm xói mòn tính đặc thù của chính khái niệm “an ninh”, nếu bất cứ vấn đề nào cũng có thể được quy vào an ninh. Các tiêu chí về an ninh, khả năng đánh giá đầy đủ về nó – có thể mang tính tình thế dựa vào tình trạng báo động được kích hoạt theo tình huống – bị suy giảm giá trị.

Có lẽ, cách tiếp cận như vậy có thể là phản đề của lối tư duy sức mạnh quân sự truyền thống – nhưng trong thực tế chúng thường gắn liền với nhau. Trên cơ sở này, các biến số cũ hoạt động trở lại – chẳng hạn như biến số mô tả nghịch lý kinh điển về an ninh, khi được áp dụng, chúng thực sự tạo ra động cơ kích hoạt hoạt động chuẩn bị lực lượng quân sự của đối phương. Kết quả có thể là hiện tượng dự báo tự biện minh xuất hiện, chẳng hạn như trong bối cảnh cuộc đối đầu được tái lập giữa Nga và NATO.

Nếu điều này trở thành quy chuẩn sẽ là một mối nguy hiểm. Trường hợp này chính là tình huống khi những nước tham dự vào đời sống quốc tế phải tạo được sự thay đổi đột biến trong quá trình phát triển của xu hướng này – không liên quan tới việc diễn giải nó như thế nào (như là một sản phẩm của trật tự thế giới mới, hay là di sản của trật tự cũ).

(còn tiếp)

Người dịch: Hà Quỳnh Hoa

Nguồn: TN 2020 – 30 đến 33

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s