Trật tự thế giới mới: Nên khắc phục hay biến đổi? – Phần cuối


Mối lo ngại sâu sắc nhất là tình huống nguy cấp trong lĩnh vực vũ khí hạt nhân. Tất cả những lo ngại dường như đã được giải quyết trong vài thập kỷ qua giờ đang quay trở lại trên phạm vi rộng. Ở đây xuất hiện nguy cơ tất cả các kinh nghiệm tích lũy được từ các thảo luận có liên quan của các chính trị gia, các chuyên gia và các nhà đàm phán chính thức bị loại bỏ, khi các thỏa thuận chính thức được soạn thảo và ký kết, hoạt động xác minh chuyên sâu được thực hiện. Hiện đang diễn ra việc hợp pháp hóa công khai chuyện sử dụng vũ khí hạt nhân vì mục đích chính trị và quân sự – mà vốn trong nhiều thập kỷ qua, nếu không phải là điều cấm kỵ, thì là vấn đề sai lầm về mặt chính trị.

Các mối quan hệ quốc tế nổi lên những hệ quả hết sức nghiêm trọng. Thứ nhất là sự xuất hiện các động cơ xây dựng quân đội và thúc đẩy các chu kỳ mới của cuộc chạy đua vũ trang. Thứ hai là mối đe dọa của sự cân bằng nguy hiểm bên bờ vực chiến tranh trong một lĩnh vực đầy rẫy những cuộc leo thang xung đột quân sự nhanh chóng với hậu quả thảm khốc. Thứ ba là liên quan tới nhiều khả năng phá hủy cơ chế không phổ biến hạt nhân và triển vọng đạt được điều này của các quốc gia mới, cũng như gia tăng nguy cơ khủng bố hạt nhân.

Những thách thức nảy sinh trong mối liên kết với hệ thống chính trị quốc tế thực sự kịch tính. Hoặc cần phải chấm dứt những thách thức này (một việc dường như phi thực tế) – hoặc tập trung chú ý vào việc khôi phục sự kiểm soát vũ khí hạt nhân trong tương lai (tốt nhất là không quá xa; có thể từ mức 0, với khuôn khổ khác nhau về thành phần quốc gia tham dự và dựa trên các định hướng và các nguyên tắc được điều chỉnh). Tình huống an ủi là những nước tham dự vào đời sống quốc tế đã từng trải qua con đường này.

Trật tự thế giới mới có thể được hình thành mà không cần sự kiểm soát vũ khí. Tuy nhiên, trong tình huống này hiệu quả của nó (ít nhất là trong lĩnh vực đảm bảo an ninh quốc tế) sẽ tuyệt đối không chắc chắn.

Một xu hướng có thể thấy rõ trong phát triển quốc tế đương đại là lơi lỏng biện pháp tự kiềm chế (chính thức và về mặt chính trị) liên quan tới việc sử dụng sức mạnh xuyên quốc gia. Tuy nhiên, trong trường hợp này, người ta cũng không cần phải quá cường điệu – hầu như không có lý do nào để cho rằng “quyền của kẻ mạnh” đang trở thành biến số chi phối rõ ràng và rằng hầu hết quốc gia, mọi lúc mọi nơi, đều sẵn sàng sử dụng sức mạnh để đạt được các mục tiêu của mình trên vũ đài quốc tế. Vai trò của bộ điều tiết đủ hiệu quả về vấn đề này vẫn thuộc về luật pháp quốc tế (mặc dù không phải luôn luôn được áp dụng và thường có tính linh hoạt đặc biệt trong cách diễn giải). Còn có những yếu tố kìm hãm khác, chẳng hạn, về mặt vật chất hoặc do lo ngại về các hậu quả không mong muốn về mặt hình ảnh, uy tín.

Tuy nhiên, các ví dụ về sự can thiệp bằng sức mạnh vào các tình huống bên ngoài tiếp tục tăng lên. Có không ít tình huống đã xảy ra trong quá khứ, nhưng ngày nay xuất một nguy cơ theo kiểu “tầm thường hóa” việc sử dụng sức mạnh xuyên quốc gia, khi mà sự việc kiểu vậy không phải là điều gì đó quá bất thường (hay chí ít, phá vỡ tiến trình thông thường của các sự kiện) trong chừng mực là một thực tế thông thường mà các nước đã quen và chấp nhận nó như là điều hiển nhiên, hoặc giả như là điều không thể tránh khỏi. Ngay cả Moscow, trong những xáo trộn hỗn loạn của thập kỷ trước, ở mức độ nào đó, đã rời bỏ cách tiếp cận hết sức hạn chế về vấn đề này vốn được Moscow tuân thủ theo truyền thống trong chính sách công khai của mình (không sử dụng vũ lực ở bên ngoài, ngoại trừ để phòng vệ, theo lời mời chính thức của các chính phủ hoặc với sự tán thành của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc).

Cách diễn giải gây hoang mang về xu hướng sử dụng sức mạnh xuyên biên giới tích cực hơn cho thấy, việc sử dụng như vậy có thể trở nên phổ biến hơn trong khu vực lãnh thổ. Đồng thời, các tranh luận về tính hợp pháp của nó sẽ dần biến mất – người ta sẽ sớm nhìn ra vấn đề để nhận được kết quả tối đa, đạt được này càng sớm càng tốt và đảm bảo giảm thiểu tổn thất chính trị (cả bên trong lẫn bên ngoài).

Vậy đâu là hậu quả của sự phát triển như vậy? Hành động của bất kỳ quốc gia nào theo cách này có thể dễn đến việc “dễ dàng” thông qua các nghị quyết thích đáng trong tương lai. Cần lưu ý rằng, vị trí đứng đầu ở đây hoàn toàn không dành cho Nga, nhưng nếu liên quan tới Kosovo và Iraq, thì Nga đã ngăn cản quá trình này, còn sự can thiệp và Syria đi theo xu thế chủ đạo. Một hậu quả khác là các công cụ luật pháp quốc tế trong các tình huống sử dụng sức mạnh xuyên biên giới thường không được coi trọng và giảm giá trị, nhường chỗ cho sự tuyên truyền chính trị. Có thể nhận thấy mối liên quan với sự giá quá cao các ý niệm về sự giảm sút tương đối vai trò của sức mạnh quân sự vốn phổ biến trong bối cảnh khắc phục Chiến tranh Lạnh.

Cuối cùng, sự phân định ranh giới giữa các tác động “bằng vũ lực” và “không bằng vũ lực” mang tính xuyên biên giới ngày càng trở nên mờ nhạt. Nảy sinh từ mối quan hệ này, quan niệm về “chiến tranh hỗn hợp” (hybrid war)” tập trung cả sự lo ngại về các mối đe dọa bên ngoài lẫn tác động tiềm ẩn tới các quốc gia. Cả điều đó và những điều khác nữa trở thành một hiện tượng phức tạp, có thể bao trùm trong nó mọi thứ: từ sự tuyên truyền minh bạch cho tới việc mua chuộc các chính trị gia, từ các cuộc tấn công mạng cho tới các hành động gây bất ổn hệ thống tài chính, từ việc tổ chức các phong trào ly khai cho tới việc củng cố lại các lực lượng đặc biệt,…

Nói đúng ra, ở đây chúng ta tuyệt nhiên không phải đối mặt với một cái gì đó mới mẻ về nguyên tắc. Có vô số ví dụ về chủ đề này được biết đến trong lịch sử (và thậm chí theo các văn bản Kinh Thánh) – “chiến tranh hỗn hợp” thường được bắt gặp khá nhiều, mặc dù không có khái niệm như vậy.

Nhưng có lẽ, một số trường hợp liên quan tới hiện tượng này có thể được coi là mới. Chúng xuất hiện trong khoảng 10 – 15 năm qua. Thứ nhất, việc sử dụng “các công nghệ” thích hợp được thử nghiệm ở quy mô rộng lớn chưa từng thấy (mở ra cho chúng cánh cửa vào tương lai). Thứ hai, khả năng to lớn của các mánh khóe tuyên truyền và chính trị trong lĩnh vực này đã được hé lộ, chúng tỏ ra cao hơn nhiều so với mức có thể dự kiến. Thứ ba, xuất hiện hiện tượng kỳ lạ biện giải cho “các cuộc chiến tranh hỗn hợp”, – khi chúng bắt đầu được coi là hiệu quả hơn (hoặc nguy hiểm hơn, tùy vào góc nhìn nhận) so với các phương pháp truyền thống.

Còn có một vấn đề khác xưa, ví dụ như thế giới hiện ra lờ mờ trên bảng màu trật tự thế giới hiện nay (hoặc đang hình thành), liên quan tới tình trạng của các vùng lãnh thổ. Ở đây liên quan tới các chủ đề như sự biến đổi biên giới, ly khai, chủ trương khôi phục lãnh thổ,… Chúng không bao giờ đơn giản, nhưng chúng có thể có được động lực mới (và nguy hiểm) dưới tác động của những sự biến đổi nhanh chóng và sâu sắc đang thay thế cho chủ nghĩa bảo thủ hàng thế kỷ. Đặc biệt ở những nơi diễn ra sự gia tăng hoạt động chính trị – xã hội, bao gồm cả việc tìm kiếm bản sắc theo dấu hiệu sắc tộc, tôn giáo, văn hóa – lịch sử, nhà nước – dân tộc và các dấu hiệu khác.

Các mâu thuẫn liên quan tới biên giới và thuộc tính quốc gia của các vùng lãnh thổ luôn là một trong những nguồn gốc chính gây ra các cuộc xung đột và chiến tranh. Trong suốt phần lớn lịch sử nhân loại, những vấn đề được đề cập đến đã được giải quyết bằng chính cách này. Nhưng dần dần cộng đồng quốc tế đã tích lũy được một số kinh nghiệm liên quan tới các nỗ lực giải quyết phi bạo lực đối với kiểu xung đột này.

Kinh nghiệm này cho thấy tính phức tạp đặc biệt của nhiệm vụ như vậy. Nhưng nó cũng dẫn đến hiểu biết rằng, không nên hành động một cách vội vàng và hấp tấp (kẻo sau đó bạn sẽ phải trả giá vì điều đó). Lịch sử lâu dài về vấn đề ghi nhận một loạt cách tiếp cận được triển khai (kể cả ở mức độ chuyên nghiệp thông qua OSCE). Nhu cầu về khả năng này, một cách khách quan, trở nên quan trọng để giảm thiểu biến số xung đột trong việc giải quyết các vấn đề này.

Nga đã giải quyết vấn đề Crimea một cách nhanh chóng và trông có vẻ hết sức hiệu quả. Việc Nga không “lùi bước” trong tình huống này là rất rõ ràng, cũng như thực tế là chẳng có ai muốn kiểm tra xem nước Nga có kiên định trong vấn đề Crimea không. Vì vậy, nếu khía cạnh pháp lý quốc tế của vấn đề dường như còn lâu mới được giải quyết, thì thành phần địa chính trị của nó trông có vẻ khá ổn định.

Nhưng đồng thời, không rõ là những kết luận nào có thể được rút ra từ tiền lệ này khi áp dụng vào hệ thống quốc tế. Liệu điều này có mở đường cho việc thực hiện một kịch bản tương tự ở những nơi khác và bởi các tác nhân khác không? Có cứ nhất thiết (và có thể) phải đi từ sự phổ biến vô điều kiện nguyên tắc quyền tự quyết (thể hiện ý chí nhân dân) hơn bất cứ mệnh lệnh nào khác không? Những thỏa thuận và những sắp đặt chính trị nào có thể được tôn trọng hoặc bị bỏ qua? Có thể coi yếu tố về sự đảm bảo bên ngoài hoặc việc thiếu yếu tố đó quan trọng đến mức nào? “Thu hồi đất đai” theo nguyên tắc cộng đồng sắc tộc hay nhận thức chính trị của dân cư được hứa hẹn như thế nào? Vai trò sức ép thay đổi về mặt thời gian (yếu tố “sức mạnh nhanh chóng”) lớn tới mức nào? Việc sử dụng vũ lực trực tiếp hay việc thể hiện nó với sự hỗ trợ của “các công nghệ hỗn hợp” có cơ sở vững chắc (thích đáng) đến mức nào?

Những yếu tố kiểu như xác định hành vi của các nhà nước trong những tình huống khủng hoảng như vậy mang tính đặc thù và theo tình huống. Nhưng chúng có thể có liên quan ở những khu vực bất ổn quốc tế (ví dụ, ở châu Phi, Trung Cận Đông) – thậm chí bất chấp những tổn thất rất lớn về mặt chính trị, uy tín và những chi phí khác của hành động đơn phương hàm chứa thành phần sức mạnh đáng kể đã được chứng minh một cách thuyết phục.

Trong thời kỳ hỗn loạn đầy biến động của chúng ta, các cuộc tranh luận về việc trật tự thế giới hiện nay tốt hay xấu và liệu các lựa chọn thay thế trật tự này có khả thi hay không, có lẽ là điều không thể tránh khỏi. Trong các cuộc tranh luận đó, cần phải chú trọng phân tích ba đặc điểm chính của trật tự thế giới: tính ổn định, hiệu quả, độ chín. Chìa khóa cho sự ổn định của bất kỳ trậ tự thế giới nào nằm ở sự vận hành thành công của nó. Chỉ số quan trọng nhất về tính hiệu quả là khả năng phản ứng thích đáng trước các thách thức nổi lên trong quá trình phát triển chính trị quốc tế. Dấu hiệu về độ chín nằm ở kỹ năng của những nước tham dự nhằm giảm thiểu những vấn đề không thể giải quyết, giữ thái độ bình tĩnh và hướng tới sự tương tác mang tính xây dựng nhằm duy trì sự ổn định quốc tế.

Người dịch: Hà Quỳnh Hoa

Nguồn: TN 2020 – 30 đến 33

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s