Lý luận và thực tiễn về mô hình tăng trưởng dựa vào hệ thống khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo – Phần VI


đ/ Mô hình tăng trưởng xanh

Tăng trưởng xanh là một quá trình toàn diện trong tăng trưởng kinh tế, hướng tới mục tiêu vừa tăng trưởng kinh tế, vừa đảm bảo phục hồi và bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên, giảm phát thải khí nhà kính và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu. Mô hình tăng trưởng xanh là cốt lõi của con đường “tăng trưởng xanh carbon thấp” nhấn mạnh sự cần thiết phải tiếp tục tăng trưởng kinh tế nhưng phải đặt trong bối cảnh giảm phát thải khí nhà kính ở mức độ nhất định để giảm thiểu biến đổi khí hậu và tạo ra những động cơ tăng trưởng mới như công nghệ xanh, công nghiệp xanh, việc làm xanh. Vì vậy, mô hình tăng trưởng xanh tạo ra một tiền đề là giảm phát thải khí nhà kính nhưng không làm cản trở sự tăng trưởng kinh tế, mà còn mở ra các cơ hội phát triển mới.

Khái niệm tăng trưởng xanh được nhiều tổ chức định nghĩa khác nhau nhưng về cơ bản khá tương đồng về nội dung, cụ thể là:

Theo Tổ chức Sáng kiến tăng trưởng xanh của Liên hợp quốc, tăng trưởng xanh hay xây dựng nền kinh tế xanh là quá trình tái cơ cấu lại hoạt động kinh tế và hạ tầng cơ sở để thu được kết quả tốt hơn từ các khoản đầu tư cho tài nguyên, nhân lực và tài chính, đồng thời giảm phát thải khí nhà kính, khai thác và sử dụng ít tài nguyên thiên nhiên hơn, tạo ra ít chất thải hơn và giảm sự mất công bằng trong xã hội.

Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD): Tăng trưởng xanh là phương thức theo đuổi tăng trưởng và phát triển kinh tế trong khi ngăn chặn suy thoái môi trường, mất đa dạng sinh thái và sử dụng tài nguyên thiên nhiên không bền vững.

Theo Liên minh châu Âu (EU), tăng trưởng xanh là phương thức xây dựng một nền kinh tế có tính cạnh tranh cao, sử dụng hiệu quả tài nguyên, phát triển những quy trình, công nghệ mới, công nghệ xanh; áp dụng sâu rộng lưới điện thông minh; sử dụng công nghệ thông tin cũng như hỗ trợ khách hàng đánh giá đúng tầm quan trọng của việc tiết kiệm tài nguyên.

Theo Ngân hàng Thế giới (WB), tăng trưởng xanh là việc sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, giảm thiểu tối đa ô nhiễm và các tác động môi trường, có khả năng thích ứng trước các hiểm họa thiên nhiên và vai trò của quản lý môi trường và vốn tự nhiên trong việc phòng ngừa thiên tai.

Còn ở Việt Nam, tăng trưởng xanh được quan niệm là sự tăng trưởng dựa trên quá trình thay đổi mô hình tăng trưởng cơ cấu lại nền kinh tế nhằm tận dụng lợi thế so sánh, nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế thông qua việc nghiên cứu và áp dụng công nghệ tiên tiến, phát triển hệ thống hạ tầng cơ sở hiện đại để sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, giảm phát thải khí nhà kính, ứng phó với biến đổi khí hậu, góp phần xóa đói, giảm nghèo và tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế một cách bền vững. Mô hình tăng trưởng xanh được cụ thể hóa qua “Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh thời kỳ 2011 – 2020 và tầm nhìn đến năm 2050”.

e/ Mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo

+ Các lý thuyết

Các nghiên cứu về mô hình tăng trưởng nội sinh (lý thuyết tăng trưởng mới) thường được phân thành hai nhóm mô hình nghiên cứu chính: mô hình tăng trưởng dựa vào tích lũy (Accumulation – based models) và mô hình tăng trưởng dựa vào đổi mới (Innovation – based models). Nhóm mô hình đầu tiên dựa trên ý tưởng sự kết hợp tích lũy vốn vật chất và vốn con người có thể đủ để duy trì tăng trưởng trong dài hạn. Nhóm mô hình thứ hai cố gắng giải thích sự thay đổi công nghệ như thế nào và nó tạo ra tăng trưởng kinh tế ra sao.

Lý thuyết tang trưởng nội sinh thế hệ thứ nhất, với các nghiên cứu của Lucas Jr (1988), D. Romer (1996) và P. Aghion, P.W. Howitt, M.. Brant-Collett, C. García-Peňalosa (1998) đã phản bác lý thuyết tân cổ điển về suất sinh lợi giảm dần theo yếu tố sản xuất và đưa ra giả thiết về hằng số suất sinh lợi theo các yếu tố đầu vào. Điều này đã giúp các nhà kinh tế tin rằng tri thức sẽ phá bỏ giới hạn của tăng trưởng do sự hữu hạn về nguồn tài nguyên. Nghiên cứu đầu tiên về mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo là của tác giả Romer. Khi tăng trưởng được thúc đẩy bởi chuyên môn hóa và phân công lao động ngày càng tăng, đổi mới sáng tạo là của tác giả Romer. Khi tăng trưởng được thúc đẩy bởi chuyên môn hóa và phân công lao động ngày càng tăng, đổi mới diễn ra theo chiều ngang, cụ thể sự sáng tạo ra các hàng hóa trung gian và hàng hóa cuối cùng sẽ tạo ra các ngành mới, ví dụ sự sáng chế ra bộ vi xử lý. Theo sau, tác giả P. Aghion và P. Howitt đã đề xuất các lý thuyết trong đó tăng trưởng được thúc đẩy bởi những đổi mới theo chiều dọc.

Thế hệ thứ hai của mô hình tăng trưởng dựa vào đổi mới sáng tạo là mô hình tăng trưởng của Schumpeterian, phát triển từ lý thuyết tổ chức công nghiệp hiện đại và coi các doanh nghiệp là trung tâm của quá trình tăng trưởng. Theo tác giả P. Aghion và U. Akcigit, mô hình này dựa trên ba ý tưởng chính: Thứ nhất, tăng trưởng dài hạn dựa trên đổi mới sáng tạo. Quá trình đổi mới sáng tạo bao gồm tăng năng suất của các nhân tố sản xuất (lao động, vốn), đổi mới sản phẩm (giới thiệu sản phẩm mới), đổi mới tổ chức. Thứ hai, đổi mới là kết quả của đầu tư vào nghiên cứu và triển khai (R&D), đầu tư của doanh nghiệp vào đào tạo kỹ năng, tìm kiếm thị trường mới. Cần có sự cân nhắc về vai trò can thiệp của nhà nước nhằm thúc đẩy hoạt động đổi mới sáng tạo trong quá trình tăng trưởng và phát triển. Đổi mới có tác động tích cực đến lan tỏa tri thức, tuy vậy không phải doanh nghiệp nào cũng sẵn sàng đầu tư cho R&D, đào tạo. Do vậy, vai trò của nhà nước là cần thiết như một nhà đồng đầu tư trong nền kinh tế tri thức. Thứ ba, là vấn đề hủy diệt sáng tạo bởi tăng trưởng sẽ liên quan đến xung đột giữa cái cũ và cái mới: những người đổi mới ngày hôm qua chống lại những đổi mới làm cho hoạt động của họ trở nên lỗi thời. Điều này cho thấy vai trò thứ hai của nhà nước là tạo ra sự cân bằng, hài hòa giữa cái cũ và cái mới.

Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (Cách mạng công nghiệp 4.0) đang diễn ra mạnh mẽ ở khắp nơi trên thế giới, tác động trực tiếp nhiều mặt đến sản xuất, kinh doanh và đời sống xã hội ở nước ta. Cách mạng công nghiệp 4.0 có một số điểm khác biệt so với các cuộc cách mạng trước đây. Các công nghệ cốt lõi của Cách mạng công nghiệp 4.0 (như kết nối vạn vật, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, chế tạo đắp lớp, thực tế ảo, công nghệ chuỗi khối, điện toán đám mây…), đã và đang làm thay đổi lợi thế so sánh giữa các nền kinh tế. Tài nguyên thiên nhiên, lao động chi phí thấp, thậm chí cả tiền vốn sẽ mất dần lợi thế so với đổi mới sáng tạo; và đổi mới sáng tạo sẽ dần trở thành động lực tăng trưởng hàng đầu đối với tất cả các nền kinh tế. Do đó, một yêu cầu cơ bản đối với quốc gia cũng như doanh nghiệp là phải bắt kịp với xu thế công nghệ của Cách mạng công nghiệp 4.0, rút ngắn tối đa khoảng cách thời gian giữa ý tưởng, phát minh sáng chế và thương mại hóa, đưa sản phẩm ra thị trường.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, xây dựng hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia với nền tảng chủ đạo là lập hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, Trung tâm đổi mới sáng tạo quốc gia đã và đang chứng tỏ là công cụ thực hiện yêu cầu nói trên. Vì vậy, các trung tâm đổi mới sáng tạo xuấ thiện và phát triển ngày càng nhiều, không chỉ ở các nước phát triển (Hoa Kỳ, Đức, Anh, các quốc gia Bắc Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc,…). Hiện nay, nước ta đã có một số khu công nghệ cao, công viên phần mềm và hàng chục cơ sở vườn ươm, trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp có quy mô và lĩnh vực hoạt động khác nhau. Tuy nhiên, chúng ta chưa có một hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia theo thông lệ của quốc tế. Do đó, để hiện thực hóa được các cơ hội phát triển từ Cách mạng công nghiệp 4.0 và đưa đổi mới sáng tạo dần trở thành một động lực then chốt của tăng trưởng kinh tế trong thập niên 2021 – 2030, góp phần chuyển đổi thành công mô hình tăng trưởng, đưa đất nước từng bước chuyển sang giai đoạn phát triển dựa trên đổi mới sáng tạo thì việc hình thành hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia theo chuẩn mực quốc tế phổ biến, tiến tới hình thành mạng lưới đổi mới sáng tạo quốc gia ở trình độ phát triển cao đã trở nên hết sức cấp bách hiện nay.

(còn tiếp)

TH: T. Giang – CSCI

Nguồn tham khảo: Bùi Quang Tuấn & Hà Huy Ngọc (đcb) – Mô hình tăng trưởng dựa vào khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo – NXB CTQG 2021

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s