Mỹ Latinh nhìn về phương Đông – Phần đầu


Brian Winter

Ngày nay, Mỹ Latinh cũng phân cực như phần còn lại của phương Tây, khi bị chia rẽ bởi những cuộc tranh luận gay gắt và những “cuộc chiến Twitter” vì đủ loại đề tài, từ “tư tưởng giới tính” cho tới cách thức tái kích hoạt các nền kinh tế bị đại dịch COVID-19 tàn phá. Tuy nhiên, nhiều chính trị gia Mỹ Latinh từ cả phe tả lẫn phe hữu ngày càng càng đồng thuận với nhau rằng trong cuộc đối đầu toàn cầu ngày càng gay gắt giữa Trung Quốc và Mỹ, các nước trong khu vực nên thực sự theo đuổi một con đường độc lập và không liên kết với bên nào. Lập trường này, vốn dường như sẽ được củng cố thêm sau các cuộc bầu cử trong năm nay tại 2 quốc gia quan trọng trong khu vực là Brazil và Colombia, rất có thể là diễn biến chính sách đối ngoại quan trọng nhất của khu vực kể từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc.

Quá trình dịch chuyển sang đường lối trung lập giữa Bắc Kinh và Washington bắt đầu từ những năm đầu thế kỷ, khá lâu trước cả khi Trung Quốc giành được ảnh hưởng sâu rộng tại khu vực như ngày nay. Ngay khi quá trình liên kết lâu dài với Washington và kèm theo đó là quá trình chuyển hướng sang dân chủ và các thị trường mở bắt đầu giảm tốc, Trung Quốc đã bắt đầu quá trình thâm nhập phi thường của mình vào khu vực này. Giá trị thương mại của Trung Quốc với Mỹ Latinh và Caribe tăng vọt từ mức 18 tỷ USD năm 2002 lên mức 450 tỷ USD năm 2021, với động lực chính là nhu cầu của Trung Quốc về các sản phẩm nguyên liệu như đậu tương, quặng sắt và dầu thô. Trong những năm gần đây, kể cả những lãnh đạo hữu khuynh thân Mỹ, như Tổng thống Jair Bolsonaro của Brazil, Tổng thống Sebastián Piñera của Chile hay Tổng thống Iván Duque của Colombia, đều “nhún vai” phớt lờ cảnh báo của Washington về những rủi ro của mối ràng buộc kinh tế với Trung Quốc và của dòng vốn đầu tư cùng công nghệ từ quốc gia đông dân nhất thế giới này, bao gồm cả các mạng 5G tại một số nước, các mỏ khai thác lithium tại Chile, và công trình xây dựng một tuyến tàu điện ngầm mới tại thủ đô Bogota của Colombia. Ngày nay, Trung Quốc là đối tác thương mại lớn thứ hai của khu vực Mỹ Latinh và là bạn hàng lớn nhất của Brazil, Chile, Peru và Uruguay. Chỉ trong tháng 2/2022, Tổng thống Ecuador và Tổng thống Argentina đã thăm Bắc Kinh với mục tiêu thương lượng một thỏa thuận thương mại mới (Ecuador) hay trở thành điểm thu hút chính đầu tư của Trung Quốc vào cơ sở hạ tầng thông qua việc tham gia sáng kiến “Vành đai và Con đường” (Argentina).

Qua bước tiến ngoạn mục này, nhiều nước khu vực giờ đây chào đón Trung Quốc như những “vị khách sộp” mới, một lựa chọn xứng đáng thay thế cho Mỹ, nước có lối hành xử trịnh thượng kiểu đế quốc tại khu vực này hơn 200 năm. Nhưng cho tới gần đây, vẫn có niềm tin khá vững chắc tại đa phần các nước Mỹ Latinh, và ngay cả tại Mỹ, rằng nếu bị đẩy tới lựa chọn sống còn khi thế giới bị phân cực trắng đen rõ ràng – giả sử như trong trường hợp Bắc Kinh tấn công xâm lược Đài Loan – thì đa phần các nước trong khu vực cuối cùng cũng đứng về phía Mỹ, như đại đa số họ đã từng làm trong Chiến tranh Lạnh. Nói cho cùng, Mỹ Latinh vẫn được coi là một phần của thế giới phương Tây. Họ đã quá quen thuộc với nếp nghĩ theo kiểu dân chủ và có những quan hệ kinh doanh và văn hóa thâm căn cố đế với Mỹ – nơi mà không phải ngẫu nhiêu khi một lượng đáng kể bộ phận dân chúng Mỹ Latinh sinh sống. Nhưng một số diễn biến gần đây dường như đang làm thay đổi tính toán đó. Những hành xử không đúng mực với các đồng minh truyền thống của Mỹ, kể cả Mexico, trong nhiệm kỳ của cựu Tổng thống Donald Trump, và tiếp đến là những hình ảnh gây sốc của cuộc bạo loạn tháng 01/2021 tại Đồi Capitol ở Washington, đã khiến nhiều lãnh đạo Mỹ Latinh phải nghiêm túc đặt ra nghi vấn về tính khả tín dài hạn của Washington trong vai trò một đối tác chiến lược. Việc cả hai đảng Dân chủ và Cộng hòa đều ngừng ủng hộ định hướng tự do thương mại càng làm rõ cảm nhận rằng Trung Quốc có thể là cứu cánh duy nhất cho “cơn đói khát” các thị trường xuất khẩu mới và các nguồn vốn đầu tư để tăng trưởng kinh tế sau đại dịch COVID-19, vốn gây ra tác động đặc biệt nặng nề tại Mỹ Latinh. Mặc dù cũng có những tiếng nói lập luận rằng đây là lối tư duy thiển cận và bỏ qua những khiếm khuyết của chính Trung Quốc trong vai trò đối tác chiến lược, nhưng không dễ bỏ qua cảm giác được “giã đúng chỗ ngứa” và rằng luận điểm mặc định bấy lâu nay về cái gọi là khu vực ảnh hưởng của Mỹ tại Tây bán cầu giờ đây vẫn cần được rà soát lại.

Vận mệnh hiển nhiên

Một cuốn sách quan trọng mới xuất bản mang tên “Chủ động không liên kết và Mỹ Latinh: học thuyết cho thế kỷ mới”, với sự đóng góp của một vài nhân vật lãnh đạo chính sách nổi bật trong khu vực như Bộ trưởng Quốc phòng Argentina Jorge Taiana, và các cựu Ngoại trưởng Jorge Castañeda của Mexico và Celso Amorim của Brazil, có thể giúp lý giải phần nào lối tư duy trong khu vực. Bên cạnh cảm giác ngày càng bất an về sức mạnh của các thể chế dân chủ Mỹ, các tác giả còn chỉ ra quyết định của Mỹ năm 2017 khi từ bỏ Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), trong đó Chile, Mexico và Peru là các nước ký kết, như một bước ngoặt cho vị thế của Washington tại khu vực. Quyết định này, cùng với việc Chính quyền Trump không ngừng đe dọa đưa ra các trừng phạt bằng biểu giá thuế như một công cụ chính trị, đã khiến nhiều nhà hoạch định chính sách trên khắp Mỹ Latinh đi tới kết luận rằng họ phải đa dạng hóa quan hệ thương mại để giảm bớt sự phụ thuộc vào Mỹ. Những cuộc tranh cãi về chính sách của Tổng thống Joe Biden vừa qua cùng khả năng Trump trở lại Nhà Trắng năm 2024 càng xóa bỏ những hi vọng của họ rằng bước thụt lùi trong những năm vừa qua chỉ là hiện tượng nhất thời.

Nhưng cả những sự kiện nội bộ trong các nước cũng đang dẫn tới thay đổi. Những năm 2010 là một thập kỷ trì trệ về kinh tế, bất ổn về xã hội và xói mòn về dân chủ tại Mỹ Latin. Đây cũng là khu vực chịu tác động nặng nề nhất từ COVID-19, khi chiếm tới 30% số nạn nhân tử vong của đại dịch, bất chấp chỉ chiếm 8% dân số toàn cầu. Nền kinh tế khu vực sụt giảm bình quân 7% trong năm 2020 và chỉ có mức độ tàn phá kinh tế tại khu vực đồng euro mới có thể so sánh được. Cho dù có rất nhiều nguyên nhân cho những khó khăn của Mỹ Latinh, từ tình trạng bất bình đẳng cao độ tới việc các hệ thống y tế thiếu hụt ngân sách, một số nhà chiến lược đã kết luận rằng khu vực có vị thế yếu kém xem xét từ góc độ liên kết quốc tế, và lưu ý rằng Mỹ ban đầu đã giữ lại vaccine cho nhu cầu nội bộ thay vì cung cấp cho các đồng minh phía Nam. “Đã tới lúc phải chấm dứt vị thế ngày càng thứ yếu của khu vực”, các tác giả cuốn sách đã viết ngay trong lời giới thiệu, và bổ sung: “điều này gắn liền với việc nắm lấy vận mệnh của chính mình, không để rơi vào tay người khác”.

Trên thực tế, khái niệm “không liên kết” được nêu trong tiêu đề của cuốn sách này không hẳn là một sự gợi nhớ lại phong trào quốc tế được cố Thủ tướng Ấn Độ Jawaharlal Nehru sáng lập vào những năm 1960, phong trào tự quảng bá là một lựa chọn khác so với hai thái cực của Chiến tranh Lạnh nhưng trên thực tế lại thường hoạt động như một diễn đàn chống Mỹ một cách khéo léo. Khái niệm hiện đại đang ngày càng trở nên hấp dẫn tại Mỹ Latinh, được học giả Argentina Juan Gabriel Tokatlian nêu trong cuốn sách dưới thuật ngữ trên, hàm ý nói về một chính sách đối ngoại “cân bằng” giữa Washington và Bắc Kinh, không phụ họa và cũng không thù địch với bất kỳ bên nào. Những người đóng góp ý kiến khác trong tác phẩm này thì nhấn mạnh tới sự cần thiết của hội nhập kinh tế sâu rộng hơn, kể cả bên trong khu vực Mỹ Latinh, cũng như trong quan hệ với các nước châu Phi và châu Á, mở rộng các mối quan hệ “Nam-Nam”, vốn từng là trào lưu thời thượng vào hồi đầu thế kỷ. Một số chiến lược gia khác lại chú trọng việc hướng tới coi các nước châu Âu là đối tác để tránh bị phụ thuộc quá nhiều vào cả Washington lẫn Bắc Kinh.

(còn tiếp)

Nguồn: https://www.foreignaffairs.com/reviews/review-essay/2022-02-24/latin-america-looks-east

TLTKĐB – 16/04/2022

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s