Xu thế của học thuật Trung Quốc – Phần IX


Học thuyết của Chu Đôn Di được lợi từ Thọ Nhai hòa thượng của Phật gia và Thái cực đồ của Trần Đoàn thuộc Đạo gia, đây là chuyện mà mọi người đều biết. Trình Y Xuyên nói: “Trình Minh Đạo ra vào giữa đạo Lão và đạo Thích suốt mấy chục năm”. Tống sử nói: Phạm Trọng Yêm lệnh cho Trương Hoành Cừ đọc “Trung dung”, đọc rồi vẫn cảm thấy chưa đủ, lại tìm hiểu thêm về Thích, Lão. Đây đều là do “Nho môn đạm bạc, không lưu giữ nổi”. Minh Đạo và Hoành Cừ đều là “tìm lại trong “Lục Kinh” sau đó có được”. Thử hỏi: Hai người bọn họ lúc đầu đọc sách của Khổng Tử, vì sao không được chân truyền, phải nghiên cứu Lão Thích nhiều năm, sau đó tìm lại trong “Lục Kinh” mới tìm ra được? Vì sao đối với cả hai người đều như vậy? Đây rõ ràng là lúc đầu đọc sách Nho, tiếp tục đọc sách Phật Lão, thấm nhuần đã lâu, dung hợp xuyên suốt, trong lòng bỗng nhiên chợt hiểu. Sau đó vẫn tìm kiếm trong “Lục Kinh”, thấy những điều được nói trong đó có chỗ phù hợp với điều trong lòng mình, liền đưa ra tổ chức thành một hệ thống, đây chính là cái gọi là Tống học. Do chân lý trong thiên hạ đều như nhau, cho nên kết quả mà hai người có được là giống nhau.

Tác giả năm trước có viết một bài văn nhan đề “Tâm lý và lực học”, sáng tạo ra một giả thuyết: “Tâm lý thay đổi dựa trên quy luật chung của lực học”. Từng nói: “Tâm Trái đất có lực hấp dẫn, hút hết mọi vật có hình dạng cụ thể như đất đá cát sỏi lại tạo thành Trái đất, lòng người cũng có lực hút, hút hết những vật không có hình dạng cụ thể mà mắt thấy tai nghe lại, tạo thành một tấm lòng”. Tống Nho nghiên cứu tam giáo Nho Thích Đạo nhiều năm, tấm lòng của họ đã trở thành vật kết hợp của Nho Thích Đạo, tự mình còn chưa nhận ra được, cho nên bề ngoài Tống học là Khổng học nhưng bên trong lại là một thứ do Nho Thích Đạo dung hợp mà thành. Từ đó về sau, Nho môn liền không đạm bạc nữa, liền giữ người lại được, vậy là Tống học phổ biến khắp thiên hạ, trải qua các triều đại Tống, Nguyên, Minh, Thanh cho đến nay, truyền tụng không dứt. Họ làm được công việc vĩ đại này rồi, hoàn toàn có thể thành lập một phái độc lập, không cần phải dựa vào Khổng Tử nữa, họ tưởng rằng dựa vào Khổng Tử là suy tôn ông tổ của đạo mà không biết rằng dựa vào Khổng Tử ngược lại là xem thường giá trị của Tống Nho rồi.

13/ Tống học chứa nhiều thành phần của Lão học nhất

Tống học là do tam giáo hợp lại mà thành, do vậy chỗ nào cũng hàm chứa ý vị của Phật Lão. Những chỗ có chứa Phật học, người đời trướcđã chỉ ra rất nhiều rồi, không cần phải thảo luận thêm nữa. Cái mà chúng ta cần thảo luận chính là thành phần của họ Lão hàm chứa trong Tống học đặc biệt sâu đậm. Công lao mà Tống Nho đã làm được không gì ngoài tám chữ “quét sạch nhân dục, lưu hành thiên lý”. Thiên lý tức là cái lý của thiên nhiên, cũng tức là cái lý của tự nhiên. Nhân dục tức là ý muốn của cá nhân. Tống Nho bảo người ta phải quét sạch ý muốn của cá nhân mình, thuận theo đạo lý của tự nhiên mà làm, cách nói này có gì khác biệt so với Lão Tử chứ? Chỗ khác biệt là lấy chữ “trời” thay cho hai chữ “tự nhiên”, chẳng qua là khác nhau về mặt chữ mà thôi.

Nhưng về sau họ lại chú trọng lý học, xem nhẹ chữ “trời”, tức là xem nhẹ hai chữ “tự nhiên”, còn lý học liền trở thành kiến giải hạn hẹp, do vậy Đới Đông Nguyên mới nói lý học dùng lý để giết người.

Chu Tử viết “Thái cực đồ thuyết” có nói: “Vô cực mà thái cực”. Hai chữ “vô cực” ở đây xuất phát từ “Đạo đức kinh”. “Dịch thuyết” của Trương Hoành Cừ mở đầu giảng giải về tứ đức, liền dẫn câu “đón trước không thấy đâu” của Lão Tử. Ở giữa lại dẫn những câu như “cốc thần, sô cầu”…, càng vô cùng rõ rệt.

Học trò của Y Xuyên (Trình Di) là Doãn Trác nói: “Dụng ý bình sinh của thầy (chỉ Y Xuyên) đều nằm ở Dịch truyện, muốn tìm đọa học của thầy chỉ cần đọc ở đây là đủ rồi, những thứ như ngũ lục đều là do học trò ghi lại, kiến thức nông sâu thế nào, viết hay dở thế nào, khó tránh khỏi không có sai lầm”. Từ “Nhị Trình toàn thư” có thể thấy được Dịch học là vấn căn bản của Y Xuyên, Y Xuyên thường sai học trò đọc những chú giải của Vương Bật về “Kinh Dịch”, trong sách “Nhị Trình toàn thư”, “Tứ khố đề yếu” có nói: “Từ thời Hán tới nay, dựa vào Lão Trang nói về Dịch, bắt đầu là Vương Bật của nhà Ngụy”. Y Xuyên bảo học trò đọc sách này tức là biết được: Học thuật của Y Xuyên về căn bản là tham khảo từ Lão học.

Chu Tử tự xưng là người tập đại thành Tống học. “Luận ngữ” mở đầu bằng: “Học đi đôi với hành”. Chu Tử chú giải rằng: “Người phát giác ra sau nhất định sẽ học theo hành động của người phát giác ra trước, sau đó sẽ có thể hiểu rõ sự lương thiện của bản tính mà khôi phục bản tính lương thiện của con người như lúc ban đầu”. Đới Đông Nguyên nói: “Khôi phục như lúc ban đầu xuất phát từ Trang Tử”. “Đông Nguyên niên phổ” hiểu rõ sự lương thiện, khôi phục như lúc đầu, là học thuyết căn bản của Tống Nho, Trang Tử là môn đồ của họ Lão, đây cũng là bằng chứng pha trộn của Lão học.

Sách “Đại học” mở đầu viết: “Đại học chỉ đạo, tại minh minh đức” (Đạo họ làm việc lớn là ở chỗ làm rạng tỏ cái đức sáng của mình). Chu Tử chú giải rằng: “Minh đức giả, nah6n chi sở đắc hồ thiên, nhi hư linh bất muội, dĩ kỳ chúng lý nhi ứng vạn sự giả dã” (Cái gọi là làm rạng tỏ cái đức là con người có được từ tự nhiên, tâm trạng an tường, nắm rõ hết cả mọi điều trên đời, có đủ tất cả đạo lý trong tự nhiên có thể dùng để giải quyết ứng phó với mọi sự việc khác nhau). Cách nói này chính là cách nói của Lão Tử. Chúng ta có thể dùng mấy câu này để chú giải về Lão Tử. Lão Tử nói: “Cốc thần bất tử”. “Cốc” tức là “hư”, “thần” tức là “linh”, “bất tử” tức là nói “hư linh bất muội”. “Kì chúng lí nhí ứng vạn sự” tức là ý “hư nhi bất khuất, động nhi dũ xuất” của Lão Tử.

Mở đầu sách “Trung dung” viết: “Mệnh trời gọi là tính, phát triển thuận theo tính gọi là đạo”. Chu Tử chú giải đưa ra hai chữ “tự nhiên”. Sách “Luận ngữ” viết: “Văn chương của thầy có thể nghe được, nhưng đối với lý luận, ngôn hành và thiên đạo của thầy thì không thể chỉ dựa vào nghe mà hiểu được”. Chu Tử chú giải cũng đưa ra hai chữ “tự nhiên”. Một chương “thiên hạ nói về tính” của Khổng Tử, Chu Tử chú giải năm lần đưa ra hai chữ “tự nhiên”, việc này ở phía trước đã nói rồi.

Lão Tử lại có hai câu “trí hư cực, thủ tĩnh đốc”, Tống Nho nói về tâm tính, khắp trang giấy đều là chữ “hư tĩnh”, chữ “tĩnh” có thể nói là trong sách “Đại học” đã có, còn chữ “hư” thì rõ ràng là lấy từ Lão Tử.

Tống Nho bắt nguồn từ ba người là Tôn Minh Phục, Hồ An Định, Thạch Thủ Đạo, giai đoạn cực thịnh là nhờ mấy người Chu Đôn Di, Trình Hạo, Trương Tái. Huynh đệ họ Trình khi còn trẻ đã từng theo học Chu Tử, học thuật của họ là do Chu Tử truyền lại cho, nhưng Y Xuyên (Trình Di) làm hành trạng cho Minh Đạo (Trình Hạo) có nói: “Tiên sinh vì việc học, từ năm mười lăm, mười sáu tuổi đến nghe Chu Mậu Thúc ở Nhữ Nam bàn luận về đạo, dần dần theo nghiệp khoa cử, có chí cầu đạo, chưa biết được chỗ trọng yếu, giữa lúc xuất hiện rất nhiều học phái, ra vào đạo Lão, Thích mấy chục năm, quay lại cầu “Lục kinh”, sau đó có được”. Có thể thấy Tống học là do Trình Minh Đạo sáng tạo ra, trước thời Minh Đạo chỉ coi như là mầm mống của Tống học, đến thời Minh Đạo mới tổ chức nó thành một hệ thống, trở thành cái được gọi là Tống học. Chu Tử chẳng qua là người khơi gợi cho ý chí của Minh Đạo mà thôi. Do vậy chúng ta nghiên cứu Tống học phải bắt đầu nghiên cứu từ Minh Đạo.

Minh Đạo là ông tổ của Tống học, giống như Lão Tử là ông tổ của các học giả thời Chu Tần. Mà học thuật của Minh Đạo lại rất giống với Lão Tử. Lão Tử nói: “Thánh nhân không có lòng, thường lấy lòng thiên hạ làm lòng mình”. Minh Đạo khi viết sách về tính đã nói: “Đạo thường của trời đất là lấy lòng để chiếu khắp vạn vật mà lại vô tâm; đạo thường của thánh nhân là lấy tình có thể thay đổi thuận theo vạn vật mà lại vô tình. Cho nên đạo học của quân tử không gì bằng chí công vô tư, thuận theo tự nhiên”. Cách nói này so với Lão Tử có gì khác biệt chứ?

(còn tiếp)

TH: T.Giang – CSCI

Nguồn tham khảo: Lý Tôn Ngô – Hậu Hắc Học – NXB VH 2020

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s