Sự va chạm giữa các mô hình kinh tế thị trường tư bản: Cuộc chiến thực sự cho tương lai nền kinh tế toàn cầu – Phần I


Branko Milanovic

Mô hình kinh tế thị trường giữ vị trí thống trị trên thế giới. Ngoài một số trường hợp ngoại lệ, hoạt động sản xuất kinh tế toàn cầu được tổ chức theo cùng phương thức: lao động tự nguyện, vốn chủ yếu tập trung ở khu vực tư nhân, và sản xuất được tiến hành phi tập trung hóa vì động cơ lợi nhuận.

Lịch sử kinh tế thế giới chưa từng có tiền lệ này. Trong quá khứ, mô hình kinh tế tư bản chủ nghĩa dù ở thời điểm nào, từ thời Mesopotamia ở thế kỷ thứ sáu trước Công nguyên, Đế chế La Mã, nước Italy thời kỳ Trung cổ, hay các quốc gia vùng đất thấp nằm ở khu vực ven biển Tây Bắc châu Âu ở thời kỳ cận đại, đều tồn tại cùng với các phương thức tổ chức sản xuất khác. Các phương thức này bao gồm các hoạt động săn bán và hái lượm, canh tác quy mô nhỏ của những người nông dân và nô lệ. Ngay cả khi mô hình kinh tế tư bản chủ nghĩa bắt đầu phát triển trên quy mô toàn cầu với sự ra đời của sản xuất công nghiệp quy mô lớn và thương mại toàn cầu mới chỉ 100 năm trở lại đây, các phương thức sản xuất khác vẫn tồn tại đồng thời. Sau Cách mạng Nga năm 1917, mô hình kinh tế xã hội chủ nghĩa nổi lên trở thành mô hình kinh tế mới cho nhóm các quốc gia có tổng dân số chiếm tới 1/3 dân số thế giới, phát triển song hành với mô hình kinh tế tư bản chủ nghĩa. Tuy nhiên, đến nay, mô hình kinh tế thị trường là mô hình duy nhất tồn tại.

Thực tế là chúng ta đã nghe nhiều nhà phê bình phương Tây mô tả trật tự kinh tế thế giới hiện nay rằng chủ nghĩa tư bản bước vào giai đoạn thoái trào và hệ thống kinh tế tư bản chủ nghĩa đang dần sụp đổ. Những người khác cho rằng mô hình kinh tế tư bản chủ nghĩa đang phải đối diện với thách thức từ sự phục hồi của mô hình kinh tế xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, có một thực tế không chối cãi rằng mô hình kinh tế thị trường vẫn tồn tại và không có đối thủ cạnh tranh. Các quốc gia trên thế giới vẫn đang theo đuổi con đường phát triển dựa trên việc xây dựng và thúc đẩy tinh thần cạnh tranh và đổi mới – nền tảng cốt lõi của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, để có thể cải thiện các vấn đề về thu nhập, nghèo đói và tiến bộ công nghệ. Trận chiến thực sự lại chính là cuộc đối đầu giữa hai mô hình kinh tế thị trường.

Trong lịch sử phát triển nhân loại, chiến thắng của một hệ thống chính trị hay tôn giáo sẽ sớm lại bị chia rẽ giữa các nhánh khác nhau của cùng một chỉnh thể đó. Sau khi Kitô giáo mở rộng ra khắp Địa Trung Hải và Trung Đông, các xung đột về ý thức hệ đã nổ ra, và cuối cùng đã tạo ra sự chia rẽ lớn đầu tiên trong tôn giáo giữa các giáo hội phương Đông và phương Tây. Tương tự đối với Islam giáo, sau khi được mở rộng với tốc độ nhanh chóng mặt, nó đã sớm bị chia thành các dòng Shia và Sunni. Trong thế kỷ XX, mặc dù đối đầu với chủ nghĩa tư bản, song chủ nghĩa cộng sản không còn là một mô hình đồng nhất, mà tách ra thành các phiên bản chủ nghĩa cộng sản của Liên Xô và phiên bản theo trường phái Mao. Từ góc nhìn như vậy, chủ nghĩa tư bản cũng không phải là ngoại lệ: hai hình thái kinh tế của chủ nghĩa tư bản cùng tồn tại, song khác biệt về khía cạnh chính trị, kinh tế và xã hội.

Ở các quốc gia Tây Âu, Bắc Mỹ và một số quốc gia khác như Ấn Độ, Indonesia và Nhật Bản, mô hình kinh tế thị trường tự do thống trị: hệ thống kinh tế tập trung phần lớn vào hoạt động sản xuất của khu vực tư nhân, tạo điều kiện cho các tài năng phát triển, và cố gắng đảm bảo cơ hội phát triển bình đẳng cho tất cả mọi người thông qua các chính sách như miễn học phí và đánh thuế đối với tài sản thừa kế. Bên cạnh đó là mô hình kinh tế thị trường do nhà nước lãnh đạo, điển hình là Trung Quốc và ở một số quốc gia của châu Á khác (Myanmar, Singapore), ở châu Âu (Azerbaijan, Nga) và ở châu Phi (Algeria, Ethiopia, Rwanda). Mô hình này đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao làm ưu tiên hàng đầu và giới hạn các quyền lợi chính trị và dân sự của các cá nhân.

Mỹ và Trung Quốc là hai ví dụ điển hình cho hai mô hình kinh tế này. Là khu vực chiếm 70% dân số thế giới và 80% sản lượng kinh tế, châu Á, Tây Âu và Bắc Mỹ là địa bàn quan trọng của các hoạt động thương mại, đầu tư, di chuyển của con người, chuyển giao công nghệ và trao đổi ý tưởng. Đây chính là nguyên nhân cơ bản dẫn tới cuộc cạnh tranh giữa phương Tây và một số quốc gia châu Á ở địa bàn chiến lược này, và cuộc cạnh tranh càng trở nên khốc liệt do sự khác biệt về mô hình kinh tế giữa hai bên. Chính cuộc cạnh tranh này sẽ định hình tương lai của nền kinh tế toàn cầu, chứ không phải là một cuộc đua giữa hệ thống kinh tế tư bản chủ nghĩa với bất kỳ hệ thống kinh tế thay thế nào khác.

Năm 1978, hầu như 100% sản lượng kinh tế của Trung Quốc đến từ khu vực nhà nước; tuy nhiên hiện giờ con số đó đã giảm xuống dưới 20%. Như các nước tư bản truyền thống ở phương Tây, tư liệu sản xuất ở Trung Quốc chủ yếu nằm trong tay tư nhân, nhà nước không áp đặt hay ra chỉ tiêu về sản xuất và định giá đối với các công ty và hầu hết công nhân là lao động làm công ăn lương. Các đặc điểm này cho thấy hệ thống kinh tế của Trung Quốc hiện nay là mô hình kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa.

Hệ thống kinh tế thị trường hiện không gặp phải bất cứ sự cạnh tranh nào, nhưng tồn tại dưới hai mô hình khác nhau với các đặc thù riêng về cấu trúc chính trị và kinh tế. Mô hình kinh tế thị trường do nhà nước lãnh đạo (political capitalism) trao quyền tự chủ lớn hơn cho tầng lớp tinh hoa chính trị và hứa hẹn đảm bảo mục tiêu tăng trưởng cao cho người dân. Sự thành công kinh tế của Trung Quốc đã làm thay đổi định kiến của phương Tây rằng chủ nghĩa tư bản phải tồn tại song hành với dân chủ tự do.

Mô hình kinh tế thị trường tự do (liberal capitalism) có những ưu thế được biết đến rộng rãi, đặc biệt là tính dân chủ và pháp quyền. Đây là hai đặc tính quan trọng của hình thái này nhằm khuyến khích phát triển kinh tế nhanh hơn bằng cách thúc đẩy đổi mới và tối ưu hóa nguồn lực xã hội. Tuy nhiên, hệ thống này phải đối mặt với một thách thức to lớn: sự xuất hiện của tầng lớp thượng lưu cùng với tình trạng bất bình đẳng ngày càng gia tăng. Thách thức này chính là mối đe dọa lớn nhất đối với sự tồn tại lâu dài của mô hình kinh tế tư bản tự do.

Trong khi đó, chính phủ Trung Quốc và các quốc gia theo mô hình kinh tế thị trường do nhà nước lãnh đạo khác cần phải tạo ra tăng trưởng kinh tế liên tục để có thể duy trì quyền lực của họ – đây là thách thức lớn đối với các chính phủ đi theo mô hình này. Thêm nữa, các nhà chính trị cũng phải cố gắng kiểm soát tình trạng tham nhũng trong hệ thống cũng như tình trạng bất bình đẳng. Sự tồn tại của mô hình này sẽ được thử nghiệm thông qua khả năng nhà nước kiểm soát và hạn chế sự trỗi dậy của tầng lớp tư sản – lực lượng thường xuyên có khả năng thách thức sức mạnh vượt trội của nhà nước.

Các khu vực khác trên thế giới (đặc biệt là các nước châu Phi) cũng đang nỗ lực chuyển đổi kinh tế và bắt đầu tăng trưởng nhảy vọt, và đây cũng là giai đoạn mà cuộc đua giữa hai mô hình sẽ trở nên căng thẳng hơn. Sự đối đầu Mỹ – Trung hiện nay thường được nhìn nhận theo các thuật ngữ địa chính trị đơn giản, nhưng về cốt lõi, sự cạnh tranh giữa hai cường quốc chính là cuộc đối đầu giữa hai mô hình kinh tế thị trường trong thế kỷ này.

(còn tiếp)

Người dịch: Nguyễn Tuấn Anh

Nguồn: Branko Milanovic – The clash of capitalisms. The real fight for the global economy’s future – Foreign Affairs – January/February 2020.

TN 2020 – 71, 72

Advertisement

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s